به نقل از همشهری، کودکی که هر شب با دل درد به رختخواب می رود، اغلب از سردرد شکایت دارد، کودکی که هر روز از رفتن به مدرسه امتناع می کند یا مدام از مادر و پدرش می پرسد مطمئنی اتفاق بدی نمی افته؟ لزوما لجباز، حساس، تنبل یا وابسته نیست. گاهی این رفتارها زبان اضطراب کودکی است که هنوز نمی تواند احساسش را به درستی توضیح دهد.

اضطراب در کودکان شایع است و واکنش طبیعی آنها به موقعیت های تازه یا تهدیدکننده است، اما وقتی شدت می گیرد، طولانی می شود یا زندگی روزمره کودک را مختل می کند، دیگر نباید آن را نادیده گرفت.

آن طور که متخصصان می گویند، مرز میان اضطراب طبیعی و اضطراب مشکل ساز همیشه برای والدین روشن نیست. نگرانی پیش از امتحان، ترس جدا شدن از والدین یا اضطراب در زمان مواجهه با یک موقعیت تازه می تواند متناسب با سن کودک باشد. مسئله زمانی اهمیت پیدا می کند که اضطراب برای چند هفته ادامه پیدا کند، نگرانی های کودک به مهدکودک، مدرسه، بازی، خواب، غذا خوردن یا روابط او آسیب بزند و ترس های کودک تکراری و نامتناسب با میزان واقعی خطر باشند.

زهره صیفی کاران، روانشناس کودک و نوجوان در این زمینه به همشهری می گوید: یکی از دلایل دشوار بودن تشخیص اضطراب در کودکان این است که آنها همیشه نمی توانند احساس خود را با کلمات بیان کنند. به همین دلیل اضطراب ممکن است به جای یک جمله واضح درباره ترس ، خودش را در رفتار یا حتی زبان بدن کودک نشان دهد. مثلا تغییر ناگهانی در خلق وخو، عادت های روزانه، خواب یا رفتار اجتماعی می تواند از نشانه های اضطراب کودک باشد که والدین باید مراقب باشند آنها را با لجبازی و حرف نشنوی و ... کودک اشتباه نگیرند.

این روانشناس کودک درباره علائم اضطراب کودکان می گوید: دل درد و سردردهای مکرر بدون علت پزشکی مشخص، خستگی، تپش قلب، تعریق، احساس تنگی نفس یا گرفتگی در گلو از جمله نشانه های جسمی اضطراب هستند. مشکلات خواب، دیر خوابیدن، کابوس دیدن یا ترس از تنها خوابیدن، تغییر اشتها و احساس تنش مداوم در بدن نیز ممکن است با اضطراب ارتباط داشته باشد.

او ادامه می دهد: کودکی که مرتب از رفتن به مدرسه، مهمانی، صحبت کردن در جمع یا جدا شدن از والدین اجتناب می کند، ممکن است درگیر اضطراب باشد. همچنین چسبیدن بیش از حد به پدر یا مادر، پرسیدن مداوم سؤال هایی برای اطمینان گرفتن، تحریک پذیری و عصبانیت های ناگهانی یا قشقرق هایی که با رفتار معمول کودک تفاوت دارند هم می توانند نشانه های اضطراب او باشند.

او اضافه می کند: نگرانی مداوم و غیرواقع بینانه درباره بیماری، مرگ، آینده یا اتفاقات بد، ترس از قضاوت دیگران و احساس ناتوانی هم از نشانه های مهم کودک مضطرب هستند. بعضی کودکان گوشه گیر می شوند و علاقه شان به بازی کاهش پیدا می کند. گریه های زیاد و گفتن جمله هایی مثل من نمی تونم هم ممکن است از اضطراب باشد.

به گفته این روانشناس کودک و نوجوان، در کودکان بزرگ تر، اضطراب گاهی به شکل کمال گرایی افراطی و ترس از اشتباه کردن بروز می کند و برای همین، کودک ممکن است از جواب دادن در کلاس یا شرکت در فعالیت هایی که احتمال اشتباه در آنها وجود دارد، خودداری کند.

صیفی کاران تاکید می کند که البته وجود این علائم به تنهایی به معنای اضطراب نیست و برای ارزیابی آن باید به تکرار، شدت و تأثیر علائم بر زندگی روزمره کودک توجه کرد.

شکل بروز اضطراب در کودک با افزایش سن تغییر می کند. صیفی کاران می گوید: در کودکان کوچک تر مثل زیر 6 یا 7 سال، اضطراب بیشتر در قالب علائم جسمی و رفتاری دیده می شود و کودک ممکن است نتواند درباره نگرانی خود توضیح روشنی بدهد. اما مثلا در نوجوانان، نگرانی های اجتماعی، ترس از قضاوت دیگران و تغییرات خلقی ممکن است برجسته تر باشد و گاهی اضطراب خود را در قالب رفتارهای دیگری نشان دهد.

والدین چطور اضطراب کودک را کم کنند؟
نحوه واکنش والدین در برابر اضطراب کودک اهمیت زیادی دارد. صیفی کاران تاکید می کند: اولین قدم این است که احساس کودک انکار نشود. جمله ای مثل می فهمم که نگرانی به کودک نشان می دهد احساسش دیده شده، در حالی که گفتن نترس، هیچی نیست ممکن است ترس او را بی اهمیت جلوه دهد. والدین هم باید تا حد امکان آرام بمانند. چون کودک می تواند اضطراب و واکنش هیجانی آنها را دریافت کند.

این روانشناس کودک اضافه می کند: اطمینان دادن مداوم هم راه حل مناسبی نیست. کودکی که مرتب می پرسد مطمئنی اتفاقی نمی افته؟ ممکن است به مرور برای کاهش اضطراب خود به این اطمینان گرفتن وابسته شود. بهتر است والد به جای پاسخ دادن مکرر، مهارت های مدیریت اضطراب را به کودک یاد بدهد.

او درباره این مهارت ها توضیح می دهد: تنفس آرام؛ 4 ثانیه دم، 4 ثانیه مکث و 6 ثانیه بازدم، و تکنیک 5-4-3-2-1 که توجه کودک را به حواس پنج گانه و زمان حال معطوف می کند، می تواند به کاهش افکار اضطراب زا کمک کند.

به گفته صیفی کاران، فعالیت بدنی و بازی آزاد، خواب و وعده های غذایی منظم و داشتن برنامه روزانه قابل پیش بینی هم در کاهش اضطراب کودک اهمیت دارند. همچنین بهتر است دسترسی کودک به محتواهای اضطراب زا، از بازی های هیجانی و خشن دیجیتال تا اخبار مربوط به بیماری ها، حوادث و بلایا، متناسب با سن او محدود شود.

این روانشناس کودک تاکید می کند: در مواجهه با ترس های کودک، نه اجبار راه حل مناسبی است و نه اجتناب کامل. اگر کودک از مدرسه، حضور در جمع یا جدا شدن از والدین می ترسد، بهتر است با حمایت والد و به شکل مرحله به مرحله با موقعیت ترسناک روبه رو شود. این مواجهه تدریجی به کودک کمک می کند تجربه کند که می تواند با وجود ترس، از عهده موقعیت برآید.

او می گوید: دادن فرصت برای تصمیم گیری های کوچک و توجه به موفقیت های کودک هم می تواند حس کنترل و شایستگی او را تقویت کند. درعوض، برچسب هایی مثل چقدر مضطربی یا تو همیشه می ترسی بهتر است از ادبیات خانواده حذف شود. چون ممکن است کودک به مرور اضطراب را بخشی ثابت از هویت خود بداند.

چه زمانی کودک نیاز به متخصص دارد؟
هر اضطرابی نیازمند مراجعه به متخصص نیست، اما به گفته متخصصان اگر نشانه ها بیش از 4 تا 6 هفته ادامه پیدا کنند، عملکرد کودک در مدرسه یا روابط اجتماعی را مختل کنند یا با مشکلات شدید خواب، افت خلق یا رفتارهای خودآسیب رسان همراه شوند، مراجعه به روان شناس کودک یا روان پزشک کودک ضروری است.

صیفی کاران می گوید: اضطراب کودک اگر به موقع دیده شود، قابل مدیریت است. مهم ترین نکته هم برای والدین این است که بدانند پشت خیلی از رفتارهای کودک که به شکل لجبازی، وابستگی یا عصبانیت بروز می کند، احساس ترس و ناتوانی وجود داشته باشد. شناخت این نشانه ها به والدین کمک می کند که به جای سرزنش کودک، علت رفتار او را ببینند و برای حل آن قدم بردارند.

این روانشناس می گوید: هیچ والدی کامل نیست، اما والد آگاهی که نشانه ها را جدی می گیرد و به جای سرزنش، حمایت می کند، بزرگ ترین هدیه را به کودک خود