دنیای اقتصاد : تهران و واشنگتن در حالی همچنان به دنبال مذاکرات هستند که پیشنهاد ایران برای بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری گفت‌وگوها، اختلاف بر سر ترتیب امتیازدهی را برجسته کرده است؛ اختلافی که با بی‌اعتمادی عمیق و شکاف بر سر غنی‌سازی، مسیر توافق را پیچیده‌تر کرده است.

در تازه‌ترین تحول رویترز به نقل از منبع آگاه گزارش داده که سید عباس عراقچی و میانجی‌ها به‌ویژه قطری‌ها در این مقطع، در نیویورک می‌مانند تا مذاکرات را که بر نسخه‌ای اصلاح‌شده از آخرین پیشنهاد ایران متمرکز خواهد بود، احیا کنند. پیشنهاد هفت‌روزه ایران برای پایان جنگ، بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات هسته‌ای نشان می‌دهد تهران تلاش دارد پرونده هسته‌ای را در قالب یک بسته بزرگ‌تر از امتیازات متقابل قرار دهد؛ بسته‌ای که در آن رفع محاصره دریایی، کاهش تحریم‌های نفتی، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده و آتش‌بس منطقه‌ای در برابر بازگشایی هرمز و بازگشت به میز مذاکره قرار گرفته است. واشنگتن اما همچنان می‌خواهد نقطه شروع معامله، محدودیت‌های هسته‌ای ایران باشد. به همین دلیل، آنچه اکنون در حال شکل‌گیری است بیش از آنکه یک بن‌بست هسته‌ای ساده باشد، نبرد بر سر ترتیب امتیازدهی است. تحلیل‌ رسانه‌ها و اندیشکده‌ها نشان می‌دهند که همین اختلاف، در کنار بی‌اعتمادی عمیق تهران به واشنگتن، چشم‌انداز توافق را پیچیده کرده است.

در همین خصوص؛ موسسه East Asia Institute در تازه‌ترین تحلیل خود، پیشنهاد ایران را نه صرفا یک طرح آتش‌بس، بلکه تلاشی برای بازتعریف اهرم‌های مذاکراتی تهران ارزیابی می‌کند. این ترتیب بسیار معنادار است. تهران در واقع تلاش می‌کند هرمز را از یک موضوع نظامی- اقتصادی به یک ابزار دیپلماتیک برای بازگرداندن پرونده هسته‌ای به میز مذاکره تبدیل کند. در این چارچوب، بازگشایی هرمز امتیاز ایران است، اما در برابر آن انتظار دارد واشنگتن پیشاپیش بخشی از فشارها را بردارد. موسسه آسیای شرقی در عین حال تاکید می‌کند که آمریکا این ترتیب را نمی‌پذیرد، زیرا واشنگتن خواهان آن است که ابتدا بر سر برچیدن یا محدودسازی برنامه هسته‌ای ایران اطمینان حاصل کند. به این ترتیب، اختلاف فعلی نه بر سر اصل مذاکره، بلکه بر سر این است که کدام طرف باید اولین امتیاز قابل برگشت را بدهد.

مشکل اصلی اعتماد و محاسبه زمان است

تحلیل الجزیره، یک لایه مهم دیگر به ماجرا اضافه می‌کند: هر دو طرف تصور می‌کنند زمان به نفع آنهاست. به روایت این تحلیل، دولت ترامپ بر این باور است که فشار اقتصادی و محاصره دریایی هنوز به نقطه اثرگذاری کامل خود نرسیده و بنابراین واشنگتن می‌تواند با صبر کردن، امتیازات بیشتری از تهران بگیرد. ریچارد وایتز، تحلیلگر دفاعی، این محاسبه را با تجربه فشار اقتصادی پیش از توافق هسته‌ای 2015 مقایسه می‌کند؛ یعنی این احتمال که تشدید فشار در نهایت ایران را به پذیرش محدودیت‌های بیشتر سوق دهد. اما از سوی دیگر، تحلیلگران مورد استناد الجزیره معتقدند تهران نیز تصور می‌کند هزینه ادامه بحران برای آمریکا و کشورهای منطقه در حال افزایش است.

اختلال در هرمز، فشار بر بازار انرژی و افزایش هزینه‌های اقتصادی می‌تواند به مرور تحمل واشنگتن و شرکای منطقه‌ای آن را کاهش دهد. در نتیجه، تهران ممکن است حاضر نباشد در شرایط فعلی امتیاز هسته‌ای بزرگی بدهد؛ زیرا تصور می‌کند در صورت ادامه فشار، ممکن است واشنگتن در آینده برای دستیابی به یک توافق بیشتر به آن نیاز پیدا کند. این همان جایی است که پرونده هسته‌ای با سیاست جنگی پیوند می‌خورد: هر دو طرف می‌خواهند پیش از توافق، طرف مقابل را به این نتیجه برسانند که زمان علیه اوست.

چرا حتی بازگشت به میز مذاکره ساده نیست؟

مسعود پزشکیان در گفت‌وگویی که 26 سپتامبر منتشر شد، صریحا گفت ایران دیگر به مذاکرات با آمریکا اعتماد ندارد؛ دلیل مورد اشاره او این بود که دورهای قبلی مذاکره با حملات و سپس تحریم‌ها همراه شده است. این موضع اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می‌دهد مانع فعلی صرفا اختلاف بر سر درصد غنی‌سازی، ذخایر اورانیوم یا سازوکار نظارت نیست. مساله عمیق‌تر، اعتبار تعهدات طرف مقابل است. بنابراین مساله اکنون فقط این نیست که چه توافقی ممکن است؟ بلکه این است که چه سازوکاری می‌تواند به هر دو طرف اطمینان دهد که طرف مقابل پس از دریافت امتیاز، تعهداتش را کنار نمی‌گذارد؟

شکاف اصلی بر سر غنی‌سازی

مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل، گفت واشنگتن در مذاکرات قبلی حتی پیشنهاد کرده بود اورانیوم مورد نیاز برنامه غیرنظامی ایران را تامین کند، اما تهران این پیشنهاد را نپذیرفته است. این اظهارنظر، یک مساله کلیدی در مذاکرات هسته‌ای را برجسته می‌کند: آیا ایران حاضر است نیاز سوخت هسته‌ای خود را از خارج تامین کند و در مقابل محدودیت بیشتری بر چرخه سوخت داخلی بپذیرد یا خیر؟ به همین دلیل، حتی اگر آتش‌بس و بازگشایی هرمز حاصل شود، موضوع غنی‌سازی احتمالا یکی از سخت‌ترین نقاط مذاکرات نهایی باقی خواهد ماند.

دو طرف وارد مرحله معامله بزرگ‌تر شده‌اند

پرونده هسته‌ای ایران همچنان قلب اختلاف تهران و واشنگتن است، اما دیگر به‌تنهایی موضوع مذاکره نیست. ایران تلاش دارد بازگشایی هرمز، رفع محاصره، کاهش تحریم‌های نفتی و آتش‌بس منطقه‌ای را به مسیر بازگشت به مذاکرات هسته‌ای پیوند بزند. آمریکا در مقابل می‌خواهد از فشار موجود برای گرفتن امتیازات هسته‌ای بیشتر استفاده کند. در این میان، بی‌اعتمادی تهران به واشنگتن یک مانع ساختاری ایجاد کرده است. حتی اگر دو طرف بر سر توقف جنگ به تفاهم برسند، هنوز باید درباره نحوه محدود‌‌سازی برنامه هسته‌ای، سطح غنی‌سازی، تامین سوخت، بازرسی‌ها و تضمین اجرای توافق تصمیم بگیرند.