به نقل از تسنیم، بحران پسماند در مازندران وارد مرحله ای تازه شده است؛ مرحله ای که دیگر نمی توان آن را صرفاً مسئله ای مربوط به جمع آوری زباله یا انتخاب یک محل برای تخلیه روزانه پسماند دانست. ممنوعیت ورود زباله به سایت انجیل سی در بابل، اکنون شهرداری های منطقه را با یک مسئله همزمان زیست محیطی، مالی و مدیریتی مواجه کرده است؛ مسئله ای که یک سوی آن حفاظت از جنگل های هیرکانی و اجرای حکم قضایی قرار دارد و سوی دیگر آن، هزینه های سنگین انتقال زباله و بلعیده شدن منابعی است که قرار بود صرف توسعه شهرها شود.

انجیل سی سال ها محل دفن زباله شهرهای منطقه بوده است؛ سایتی که بنا بر اظهارات رییس محیط زیست شهرستان بابل، قرار بود به صورت موقت مورد استفاده قرار گیرد، اما این موقت حدود 25 سال ادامه پیدا کرد و حالا پس از صدور حکم قضایی، دیگر امکان ادامه این روند وجود ندارد.

وقتی زباله بودجه عمرانی شهرها را می بلعد

توقف فعالیت انجیل سی خیلی زود آثار اقتصادی خود را بر شهرداری های منطقه نشان داده است؛ عباس بزرگی، نایب رییس شورای شهر امیرکلا، با اشاره به پیامدهای این وضعیت به تسنیم می گوید بخش قابل توجهی از عوارضی که شهروندان پرداخت می کنند و باید برای توسعه شهری هزینه شود، اکنون صرف حمل و انتقال زباله می شود.

به گفته وی، سالانه بیش از 60 میلیارد تومان برای حمل ونقل زباله در شهر امیرکلا هزینه می شود؛ رقمی که با توجه به افزایش هزینه های انرژی و نرخ تورم، احتمالاً در سال آینده نیز افزایش خواهد یافت، اما مسئله فقط رقم 60 میلیارد تومان نیست.

بزرگی می گوید حدود یک سوم بودجه عمرانی شهرداری امیرکلا در بخش حمل زباله مصرف می شود؛ منابعی که می توانست برای پروژه هایی مانند کانال امیر تا امیر، زیرسازی و آسفالت معابر و تملک جاده ساحلی هزینه شود.به بیان دیگر، زباله فقط در سایت دفن نمی شود؛ بخشی از منابع توسعه شهری نیز در مسیر انتقال آن هزینه می شود.

این مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که بدانیم شهرداری ها برای تأمین هزینه های جاری و عمرانی خود با محدودیت منابع مواجه اند و هر میزان افزایش هزینه در بخش پسماند، به معنای کاهش منابع قابل تخصیص به پروژه های توسعه شهری خواهد بود.

ابرمعضل فقط جمع آوری نیست؛ کجا ببریم؟

در سال های گذشته بخش قابل توجهی از بحث های مدیریت پسماند حول جمع آوری زباله متمرکز بوده است؛ اما اکنون اظهارات مسئولان محلی نشان می دهد مسئله اصلی مرحله دیگری است.

به گفته نایب رییس شورای شهر امیرکلا، شهرداری ها در جمع آوری زباله با مشکل اصلی مواجه نیستند؛ بحران واقعی، نبود مکان مناسب برای دپوی پسماند است.این مسئله، بحران پسماند را از یک مشکل خدمات شهری به یک مسئله فرامنطقه ای تبدیل کرده است.

بزرگی معتقد است این وضعیت در ماه های اخیر بودجه عمرانی شهرداری های بابل و 6 شهر اقماری آن را به شدت تحت تأثیر قرار داده و عملاً بخش قابل توجهی از منابع آنها را به خود اختصاص داده است.از همین جاست که یک تناقض جدی شکل می گیرد؛ از یک سو ادامه دفن زباله در محل های نامناسب از نظر زیست محیطی قابل قبول نیست و از سوی دیگر، انتقال پسماند به نقاط دیگر هزینه های سنگینی به شهرداری ها تحمیل می کند.اگر این چرخه ادامه پیدا کند، شهرداری ها میان دو انتخاب دشوار گرفتار می شوند: یا هزینه بیشتری برای انتقال زباله پرداخت کنند یا با انباشت پسماند در شهر مواجه شوند.

انجیل سی؛ پایان یک اشتباه 25 ساله؟

در سوی دیگر ماجرا، محیط زیست بر اجرای حکم قضایی و توقف ورود زباله به انجیل سی تأکید دارد.رییس محیط زیست شهرستان بابل با صراحت اعلام کرده است که سایت انجیل سی تحت هیچ شرایطی نمی تواند بار دیگر پذیرای روزانه 300 تن زباله باشد.

وی با اشاره به رأی دادگاه تجدیدنظر استان مبنی بر ممنوعیت ورود زباله به این سایت تأکید کرده است که این رأی قطعی بوده و همه دستگاه ها ملزم به اجرای آن هستند، اما اهمیت انجیل سی فقط به حکم قضایی اخیر محدود نمی شود.

حسین نژاد با اشاره به سابقه این سایت می گوید انتخاب انجیل سی در ارتفاعات جنگل های هیرکانی از همان ابتدا با مخالفت کارشناسان مواجه بوده و قرار بود استفاده از آن موقت باشد؛ اما این استفاده موقت به 25 سال کشیده شده است.این یعنی یکی از مهم ترین چالش های امروز مدیریت پسماند مازندران، در واقع میراث تصمیم هایی است که برای یک راه حل کوتاه مدت اتخاذ شدند اما سال ها ادامه پیدا کردند.اکنون پایان فعالیت انجیل سی، فقط پایان کار یک سایت دفن زباله نیست؛ بلکه فرصتی برای بازنگری در مدلی است که سال ها بر انتقال و دفن پسماند متکی بوده است.

تهدید شیرابه؛ مسئله ای که با بارندگی جدی تر می شود

اهمیت زیست محیطی این موضوع زمانی بیشتر می شود که موقعیت انجیل سی در ارتفاعات جنگل های هیرکانی و خطر ریزش شیرابه به مناطق پایین دست مورد توجه قرار گیرد.رییس محیط زیست بابل نسبت به همین مسئله هشدار داده و تأکید کرده است که فعالیت این سایت علاوه بر آسیب های زیست محیطی، در زمان بارندگی می تواند خطر ریزش شیرابه به مناطق پایین دست را افزایش دهد.

در استانی مانند مازندران که جنگل، منابع آبی، زمین های کشاورزی و سکونتگاه های انسانی در فاصله های نسبتاً نزدیک به یکدیگر قرار دارند، مدیریت پسماند نمی تواند صرفاً با معیار وجود یک زمین برای دفن زباله انجام شود.محل دفع باید از منظر آب، خاک، پوشش گیاهی، بارندگی، شیب زمین و پیامدهای بلندمدت مورد بررسی قرار گیرد؛ چراکه خسارت ناشی از انتخاب نادرست یک سایت ممکن است سال ها پس از پایان فعالیت آن باقی بماند.

وزارت کشور؛ مسئول یافتن راه حل جدید

با ممنوعیت ادامه فعالیت انجیل سی، پرسش مهم بعدی درباره مسئولیت یافتن مکان جایگزین مطرح می شود.رییس محیط زیست شهرستان بابل، شناسایی مکان جدید برای دفع پسماند را بر عهده وزارت کشور دانسته است.این مسئله نشان می دهد حل بحران پسماند دیگر با تصمیم یک شهرداری یا حتی یک شهرستان امکان پذیر نیست و نیازمند تصمیم گیری در سطح ملی و استانی است.مازندران به یک برنامه جامع برای مدیریت پسماند نیاز دارد؛ برنامه ای که مشخص کند پسماند شهرهای مختلف در چه مناطقی مدیریت شود، هزینه آن چگونه تأمین شود، سهم شهرداری ها و دستگاه های ملی چه باشد و مهم تر از همه، چگونه می توان وابستگی به دفن سنتی را کاهش داد.

مازندران یک کلان شهر است

نایب رییس شورای شهر امیرکلا یک پیشنهاد کلان تر نیز مطرح کرده است: مدیریت مازندران به عنوان یک کلان شهر یکپارچه.منطق این پیشنهاد آن است که پسماند، برخلاف بسیاری از پروژه های شهری، مرز شهرستان و شهر نمی شناسد.زباله تولیدشده در یک شهر می تواند برای شهر دیگر هزینه ایجاد کند و یک سایت دفن می تواند پیامدهای زیست محیطی منطقه ای داشته باشد.از همین رو، نگاه جزیره ای به پسماند، در نهایت می تواند هزینه بیشتری به همه شهرها تحمیل کند.

بزرگی معتقد است به جای آنکه منابع شهرداری ها صرف انتقال زباله به استان های همجوار شود، می توان این منابع را برای ارتقای سایت های مدیریت پسماند، تقویت زیرساخت های عمرانی و بهبود وضعیت شهری هزینه کرد.البته تحقق چنین رویکردی نیازمند ایجاد زیرساخت مناسب در داخل استان و تصمیم گیری هماهنگ میان دستگاه های مختلف است؛ مسئله ای که تاکنون یکی از حلقه های مفقوده مدیریت پسماند مازندران بوده است.

راه حل فقط پیدا کردن زمین جدید نیست

اما حتی اگر فردا مکان جدیدی برای دفع زباله معرفی شود، مشکل مدیریت پسماند مازندران به طور کامل حل نخواهد شد.چراکه بخش قابل توجهی از پسماند تولیدشده، اساساً نباید به مرحله دفن برسد.رییس محیط زیست بابل بر ضرورت اجرای منظم تفکیک از مبدأ تأکید کرده است؛ رویکردی که می تواند حجم پسماند ورودی به سایت های دفن را کاهش دهد و از فشار بر زیرساخت های موجود بکاهد.این موضوع به ویژه درباره پسماندهای کشاورزی اهمیت بیشتری دارد؛ مازندران یکی از قطب های کشاورزی کشور است و حجم قابل توجهی از ضایعات، سرشاخه ها و پسماندهای مرتبط با فعالیت های کشاورزی در منطقه تولید می شود و مدیریت صحیح این بخش می تواند بخشی از بار موجود بر سیستم مدیریت پسماند را کاهش دهد.

یکی از موضوعاتی که در این میان اهمیت ویژه دارد، پسماند مرکبات و ضایعات کشاورزی است.حسین نژاد بر ضرورت مدیریت صحیح پسماندهای کشاورزی، نخاله ها و سرشاخه ها تأکید کرده و استفاده از بخشی از این سرشاخه ها در صنایع نئوپان را به عنوان یکی از ظرفیت های قابل توجه مطرح کرده است.این نگاه، پسماند را از یک هزینه به یک منبع بالقوه تبدیل می کند؛ البته به شرط آنکه زنجیره جمع آوری، تفکیک، انتقال و فرآوری آن به درستی طراحی شود.در این مدل، هر میزان پسماندی که از چرخه دفن خارج شود، علاوه بر کاهش فشار زیست محیطی، می تواند هزینه های حمل ونقل و دفن را نیز کاهش دهد.

پایان جریمه محوری؛ آغاز فرهنگ سازی

محیط زیست بابل همزمان از تغییر رویکرد خود در مواجهه با آسیب های زیست محیطی خبر داده است.بر اساس توضیحات رییس محیط زیست بابل، از فروردین ماه برنامه های آموزشی و نظارتی در این حوزه با جدیت بیشتری دنبال شده و با توجه به اینکه جریمه های موجود از نگاه این اداره قدرت بازدارندگی کافی ندارند، رویکرد از برخورد صرفاً جریمه محور به سمت فرهنگ سازی مستمر در حال تغییر است.آموزش سورتینگ داران آغاز شده و جلسات تخصصی با اتحادیه سورتینگ داران نیز در حال برگزاری است تا مدیریت ضایعات در این بخش سامان پیدا کند.این تغییر رویکرد اگرچه به تنهایی بحران پسماند را حل نمی کند، اما می تواند یکی از پایه های کاهش تولید پسماند و جلوگیری از رهاسازی آن در محیط طبیعی باشد.

واقعیت این است که بحران پسماند مازندران را نمی توان فقط بر عهده شهرداری ها گذاشت.شهرداری وظیفه جمع آوری و انتقال دارد، محیط زیست بر پیامدهای زیست محیطی نظارت می کند، وزارت کشور در سیاست گذاری و تعیین تکلیف مکان های جدید نقش دارد و بخش کشاورزی، سورتینگ داران، دهیاری ها، بخشداری ها و حتی شهروندان نیز در تولید و مدیریت پسماند سهم دارند، بنابراین راه حل نیز باید به همان اندازه چندلایه باشد.

انجیل سی اکنون یک هشدار جدی برای مازندران است؛ هشدار درباره اینکه مدیریت پسماند را نمی توان برای همیشه به فردا موکول کرد.25 سال استفاده از یک سایت که قرار بود موقت باشد، نشان می دهد راه حل های موقت اگر بدون برنامه جایگزین ادامه پیدا کنند، خودشان به بحران های چنددهه ای تبدیل می شوند.

اکنون که حکم قضایی ورود زباله به انجیل سی را متوقف کرده است، فرصت آن رسیده که مسئله پسماند مازندران از پیدا کردن یک محل جدید برای دفن فراتر برود و به سمت یک مدل جامع حرکت کند؛ مدلی مبتنی بر کاهش تولید پسماند، تفکیک از مبدأ، مدیریت پسماند کشاورزی، بازیافت، فرآوری، استفاده از ظرفیت بخش خصوصی، تعیین تکلیف مکان های استاندارد و تأمین زیرساخت های واقعی مدیریت پسماند.

در غیر این صورت، ممکن است چند سال دیگر دوباره با سایتی مواجه شویم که قرار بوده موقت باشد اما یک دهه یا چند دهه از عمر آن گذشته و همان پرسش قدیمی دوباره تکرار شود:زباله شهرها را کجا ببریم؟