این مطالبه کاملاً قابل فهم است. اما در سوی دیگر ماجرا، نمی توان هر تاخیری را صرفاً با عنوان بدقولی توضیح داد. جنگ و اختلال گسترده در مسیرهای حمل ونقل بین المللی، در صورت احراز شرایط مقرر در قرارداد، می تواند مشمول بند فورس ماژور یا قوه قاهره (حوادث قهری) شود؛ یعنی حادثه ای خارج از اراده و کنترل متعهد که اجرای تعهد را غیرممکن یا متعذر می کند. بنابراین برای قضاوت درباره تاخیر، باید هم زمان ایجاد تعهد و هم علت تاخیر را دید.

در خودروهای CKD، فاصله میان توقف تأمین و توقف تولید گاهی بسیار کوتاه است؛ ممکن است بخش بزرگی از یک خودرو آماده باشد، اما نبود تنها یک قطعه، امکان تکمیل و تحویل آن را از بین ببرد. بنابراین در ارزیابی تاخیرهای اخیر کرمان موتور، باید میان تاخیر در تحویل یک خودرو و اختلال در امکان تولید آن خودرو تفاوت گذاشت.

این همان جایی است که شرایط جدید زنجیره تأمین اهمیت پیدا می کند. اختلالات ناشی از جنگ و محدودیت های حمل ونقل، برای خودروسازی که بخشی از قطعاتش را به صورت CKD تأمین می کند، صرفا منجر به افزایش زمان حمل نمی شود، بلکه می تواند مستقیما ظرفیت تولید و در نتیجه برنامه تحویل را تحت تأثیر قرار دهد.

اما این توضیح، همه پرونده ها را یک جا نمی بندد. تاریخ تعهد همچنان مهم است. اگر موعد تحویل پیش از شکل گیری اختلالات 7 ماه اخیر باشد، مشتری حق دارد درباره علت تاخیر توضیح جداگانه بخواهد و اگر تاخیر مستقیما به اختلالی مربوط باشد که پس از قرارداد و خارج از کنترل شرکت ایجاد شده، باید آن را در چارچوب همان شرایط و نیز بند فورس ماژور قرارداد بررسی کرد.

پس مسأله فقط این نیست که تحویل با چند روز تاخیر مواجه شده ؛ مسأله این است که این تاخیر در کدام مرحله از زنجیره تولید و تأمین و در چه مقطعی از قرارداد اتفاق افتاده است.

حتی اگر یک حادثه مشمول فورس ماژور شود، موضوع از منظر مشتری تمام نمی شود. سؤال مهم تر این است که شرکت در برابر چنین وضعیتی چه راهی برای تعیین تکلیف مشتری انتخاب می کند. در مورد کرمان موتور، در کنار توضیح درباره اختلال تأمین و حمل، برای بخشی از مشتریان گزینه هایی مانند ادامه قرارداد و انتظار، انصراف با سود سالانه 100 درصد و تبدیل خودرو به کی ام سی ایگل مطرح شده است.

این موضوع، تفاوت کوچکی نیست؛ شرکتی که صرفا به بند فورس ماژور استناد کند، می تواند بگوید حادثه خارج از اختیار من بوده است؛ اما کرمان موتور راه هایی برای خروج یا تغییر مسیر قرارداد نیز پیش روی مشتری گذاشته است. به بیان دیگر، شرکت از مسئولیت خود شانه خالی نکرده و برای تعیین تکلیف مشتری راهکارهایی ارائه داده است.

این جاست که عملکرد تولیدی کرمان موتور در ماه های اخیر اهمیت پیدا می کند. در شرایطی که اختلال CKD می توانست بخش هایی از خطوط تولید را با مشکل مواجه کند، کرمان موتور تلاش کرده بخشی از ظرفیت خود را با محصولی که دست بالاتری در زنجیره داخلی دارد حفظ کند. کی ام سی ایگل در پنج ماه نخست 1405 به بیش از 6هزار دستگاه تولید رسید و سهمی حدود 63 درصدی از تولید کرمان موتور و خودروسازان بم داشت.

این اتفاق را باید کنار صورت های مالی حسابرسی شده 1404 گذاشت؛ کرمان موتور در سالی که تولید و فروشش کاهش یافته بود، توانست بخش عمده درآمد عملیاتی خود را حفظ کند؛ هم زمان سرمایه گذاری در دارایی های ثابت را افزایش داد، هرچند افت شدید سودآوری نشان داد که عبور از این دوره برای شرکت بدون هزینه نبوده است.

بنابراین وقتی ایگل به عنوان یکی از گزینه های تبدیل به مشتری پیشنهاد می شود، با یک محصول جایگزین صرفا روی کاغذ مواجه نیستیم. این خودرو به بخشی جدی از تولید شرکت تبدیل شده و استمرار آن، در شرایط اختلال در تأمین برخی محصولات CKD، به معنای روشن نگه داشتن بخشی از خط تولید است.

برای سنجش دقیق تر عملکرد کرمان موتور، بد نیست به چند پرونده مشخص دیگر در بازار خودرو هم نگاهی بیندازیم؛ گروهی از ثبت نام کنندگان تویوتا کرولا 2025 در مرداد 1404 که در بهمن ماه سال گذشته نیز با وعده تحویل 20روزه اقدام به تکمیل وجه کرده بودند، پس از گذشت 6 ماه از وعده تحویل 20روزه و سپری شدن یک سال از ثبت نامشان، خودروهای خود را بدون پلاک و با دریافت تعهد عدم شکایت از شرکت تحویل گرفتند.

مشتریان سه شرکت به نام در بخش واردات نیز علاوه بر گلایه از تاخیرهای طولانی در ایفای تعهدات، از تغییر قیمت در زمان انتظار برای تحویل خودرو و همچنین تعلل و تعویق در پرداخت خسارت گله مند هستند.

این مقایسه البته به معنای نادیده گرفتن تاخیرهای کرمان موتور نیست. مشتری تی9، جی7 و ایکس5 حق دارد درباره تعهد قراردادی خود پاسخ روشن بخواهد و زمان تحویل را بداند. اما یک تفاوت مهم در نحوه مواجهه وجود دارد: کرمان موتور در برابر بخشی از این تاخیرها، در کنار ادامه قرارداد، گزینه هایی مانند انصراف با سود سالانه 100 درصد یا تبدیل خودرو را مطرح کرده و هم زمان تلاش کرده تولید را با محصولاتی مانند ایگل ادامه دهد.

اتفاقاً همین شفافیت در مواجهه با مسأله، خود به عاملی برای افزایش مطالبه گری مشتریان تبدیل شده است. وقتی شرکت با شفافیت بیشتری درباره اختلال تأمین توضیح می دهد، اصل مسأله را می پذیرد و برای مشتری گزینه هایی مشخص روی میز می گذارد، مشتری نیز طبیعی است که با اطمینان بیشتری سؤال کند، پیگیرتر باشد و از شرکت پاسخ دقیق تری بخواهد.

به بیان دیگر، بخشی از مطالبه گری امروز مشتریان کرمان موتور را می توان محصول همان فضایی دانست که خود شرکت با نحوه تعاملش ایجاد کرده است.

از این منظر، مطالبه گری مشتریان کرمان موتور الزاماً به معنای بدتر بودن وضعیت این شرکت نسبت به دیگران نیست؛ بلکه می تواند نشان دهنده این باشد که مشتری، به دلیل سابقه تعامل و نوع مواجهه شرکت، انتظار پاسخ روشن و راه حل مشخص دارد.

بنابراین، مطالبه منطقی از کرمان موتور نه صرفا تحویل فوری و نه تنها پذیرش توضیحات شرکت است؛ بلکه شفاف سازی تعهد به تعهد است: این که کدام قرارداد، با چه موعدی، به چه دلیل و با چه زمان بندی ای عقب افتاده است.

در این میان، آن چه کرمان موتور را از برخی نمونه های دیگر بازار جدا می کند، بی نقص بودن نیست؛ بلکه این است که در کنار مشکلات تحویل، شواهدی از تلاش برای حفظ تولید، سرمایه گذاری، توسعه ایگل و ارائه گزینه های مشخص به مشتری نیز وجود دارد. این واقعیات، هم مطالبه مشتری را جدی تر می کند و هم قضاوت درباره عملکرد خودروساز را منصفانه تر