در پی انتشار گزارش‌هایی درباره مرگ مشکوک یک کارمند آزمایشگاهی در روسیه، نام طاعون دوباره خبرساز شده است؛ اما آیا این بیماری واقعاً بازگشته و خطر پاندمی وجود دارد؟

خبرگزاری فارس : در پی انتشار گزارش‌هایی درباره ابتلا و فوت یک فرد در روسیه و مطرح شدن احتمال ابتلا به طاعون، نگرانی‌هایی درباره بازگشت این بیماری و احتمال گسترش آن ایجاد شده است؛ بیماری‌ای که در مقاطع مختلف تاریخی، همه‌گیری‌های گسترده‌ای را رقم زده است. 

با توجه به اهمیت موضوع و ضرورت بررسی علمی ابعاد این گزارش، خبرنگار فارس در گفت‌وگویی تفصیلی با احسان مصطفوی، رییس انستیتو پاستور ایران، آخرین وضعیت طاعون، میزان خطر شیوع و انتقال آن، اشکال مختلف بیماری، گروه‌های در معرض خطر و وضعیت گردش عامل طاعون در حیات وحش ایران را بررسی کرده است.

در ادامه مشروح این گفت‌وگو را می‌خوانید:

فارس: با توجه به گزارش‌های اخیر درباره ابتلا و فوت یک فرد به بیماری طاعون در روسیه، آیا باید نگران بازگشت این بیماری و تبدیل آن به یک پاندمی باشیم؟

مصطفوی: هفته‌ی گذشته یک کارمند مؤسسه‌ی ضدطاعون ایرکوتسک در سیبری، دو روز پس از بستری‌شدن با علائم پنومونی شدید جان خودش را از دست داد. 

روایت بعضی از رسانه‌ها این است که او هنگام کار، لوله‌ی آزمایش حاوی عامل طاعون را شکسته و نزدیک به 200 نفر از افراد در تماس با او هم تحت نظر قرار گرفته‌اند. مقام‌های روسیه تاکنون ابتلا و مرگ ناشی از طاعون را به‌طور رسمی تأیید نکرده‌اند و تشخیص را «ذات‌الریه با علت نامعلوم» اعلام کرده اند.

در گزارش‌های منتشرشده، احتمال ارتباط این رویداد با طاعون و نیز احتمال خطای آزمایشگاهی مطرح شده است؛ اما تا زمانی که شواهد آزمایشگاهی معتبر و نتایج بررسی‌های رسمی در دسترس نباشد، این موارد را باید فرضیه دانست، نه واقعیت اثبات‌شده، و باید منتظر اطلاعات تکمیلی از منابع و مراجع موثق بین المللی بود.

در عین حال اگر ابتلا به بیماری طاعون ثابت شود، به‌تنهایی، گزارش ابتلا و فوت یک نفر نشانه آغاز پاندمی نیست. طاعون از بین نرفته و باکتری آن هنوز در برخی جمعیت‌های جانوری وجود دارد؛ بنابراین گاهی موارد پراکنده بیماری روی می‌دهد.

یک مورد بیماری می‌تواند مهم باشد، اما برای پاندمی نگرانی اصلی، انتقال پایدار و گسترده انسان‌به‌انسان است، نه صرفاً فوت یک بیمار. بنابراین، تا وقتی شواهدی از زنجیره پایدار انتقال میان انسان‌ها وجود نداشته باشد، دلیلی برای نگرانی از پاندمی بر پایه یک مورد منفرد نیست.

اما در مورد طاعون باید گفت که بیماری‌ای است که دست‌کم در مقطع سه تاریخی، پاندمی‌های ناشی از آن بخش قابل توجهی از جمعیت جهان را تحت تأثیر قرار داده‌ است و آثار گسترده‌ای بر جوامع انسانی گذاشته‌ است. با این حال، شرایط امروز با گذشته تفاوت‌های اساسی دارد و امکانات تشخیصی، درمانی و مراقبتی قابل مقایسه با گذشته نیست.

مخزن اصلی عامل بیماری طاعون، جوندگان و به‌ویژه موش‌ها هستند و کک نیز به عنوان ناقل اصلی بیماری شناخته می‌شود. افزایش سطح بهداشت عمومی و تغییر سبک زندگی موجب شده است میزان مواجهه انسان با جوندگان و کک‌ها کاهش پیدا کند و در نتیجه، زمینه انتقال بیماری نسبت به دوره‌های تاریخی گذشته محدودتر شود.

اما شاید مهم‌ترین مداخله‌ای که موجب شد بیماری‌هایی مانند طاعون، حصبه و وبا کمتر از گذشته در جهان مشاهده شوند، کشف و توسعه آنتی‌بیوتیک‌ها بود. 

این بیماری‌ها عمدتاً باکتریایی هستند و برای بیماری طاعون نیز درمان شناخته‌شده و آنتی‌بیوتیک مؤثر وجود دارد که در صورت تشخیص به‌موقع می‌تواند در کنترل بیماری نقش مؤثری داشته باشد.

بنابراین اگر بیماری به‌موقع شناسایی شود، می‌توان امیدوار بود که گسترش آن مانند گذشته نباشد و با اقدامات درمانی، مراقبتی و کنترلی بتوان از شکل‌گیری اپیدمی‌های گسترده جلوگیری کرد. در واقع، تشخیص سریع، آغاز درمان مناسب و اجرای اقدامات لازم برای کنترل موارد ابتلا، سه عامل مهم در جلوگیری از گسترش بیماری محسوب می‌شوند.

با توجه به آنچه گفته شد اگر مشخص شود بیماری فرد مبتلا در روسیه، طاعون بوده است، می‌توان امیدوار بود که بیماری تحت کنترل قرار گیرد. بنابراین در شرایط فعلی نگرانی در سطحی که احتمال یک پاندمی را مطرح کند، وجود ندارد و نمی‌توان صرف مشاهده یک مورد را به معنای شکل‌گیری یک تهدید جهانی تلقی کرد.

در ارتباط با بیماری هایی نظیر طاعون که حساسیت عمومی را بر می انگیزند، حفظ هوشیاری و آمادگی، همراه با اطلاع‌رسانی دقیق و پرهیز از گمانه‌زنی، در برابر اخبار و گزارش های مرتبط با آن ضروری است.

مقاومت آنتی‌بیوتیکی؛ تهدیدی که نباید نادیده گرفته شود

فارس: آیا با وجود درمان مؤثر، همچنان تهدیدی درباره طاعون وجود دارد و چه عاملی می‌تواند نگرانی‌ها درباره این بیماری را افزایش دهد؟

مصطفوی: یکی از نکاتی که باید مورد توجه قرار گیرد، مقاومت باکتری‌ها در برابر آنتی‌بیوتیک‌هاست. اگر در مواردی با باکتری‌های مقاوم به درمان و آنتی‌بیوتیک مواجه شویم، طبیعتاً بخشی از تهدیدهای گذشته می‌تواند دوباره مطرح شود و ضرورت مراقبت و آمادگی نظام سلامت نیز افزایش خواهد یافت.

با این حال، در شرایط فعلی بخش مهمی از تهدیدات عفونی جدید جهان مربوط به بیماری‌های ویروسی است. بیماری‌های ویروسی نوپدید یا نوظهور معمولاً درمان شناخته شده ای ندارند و در مورد بسیاری از آنها نیز تا زمان شناسایی واکسن یا درمان مؤثر، زمان قابل توجهی مورد نیاز است و همین موضوع می‌تواند کنترل آنها را، مخصوصا اگر انتقال از طریق تنفس یا حشرات داشته باشند را دشوارتر کند.

نمونه بارز این نوع از تهدیدات، همه‌گیری کرونا بود. در سال‌های اخیر نیز بیماری‌های ویروسی مانند آنفلوانزا، مرس، ابولا و زیکا در زمره تهدیدهای بهداشتی مورد توجه قرار گرفته‌اند.

بیماری طاعون در کشورهای فقیر و ثروتمند گزارش می شود

فارس: وضعیت فعلی گزارش بیماری طاعون در دنیا چگونه است؟

مصطفوی: بیماری طاعون محدود به کشورهای کم‌درآمد نیست؛ در ایالات متحده آمریکا معمولاً هر سال موارد انسانی گزارش می‌شود و از کشورهای آفریقایی ماداگاسکار و کنگو موارد بیشتری از بیماری سالانه گزارش می شود. در سال 2017 ماداگاسکار با یکی از بزرگ‌ترین طغیان‌های طاعون در دهه‌های اخیر روبه‌رو شد. 

طاعون در این کشور بومی است و معمولاً هر سال، به‌ویژه در مناطق روستاییِ ارتفاعات، مواردی از نوع خیارکی (غده ای) گزارش می‌شود. طغیان سال 2017 از چند جهت غیرمعمول بود: موارد زیادی در مناطق شهری، از جمله آنتاناناریوو، پایتخت، شناسایی شد و سهم موارد ریوی نیز بالا بود و حدود 2400 مورد مشکوک، محتمل یا تأییدشده و 209 مرگ گزارش شد. 

در این طغیان، اقداماتی مانند ردیابی و پیگیری تماس‌ها، تجویز آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه برای برخی افراد در معرض خطر، درمان بیماران، اطلاع‌رسانی عمومی و تقویت پایش اجرا شد و بیماری با مداخلات انجام شده مهار شد.

با این وجود، در گزارش‌های طاعون در انسان در دو دهه اخیر از کشورهای منطقه ما نظیر افغانستان، عربستان سعودی، اردن، یمن و الجزایر، مخزن بیماری در بعضی از موارد شتر یا بز بوده است و چرخه انتقال از مسیر شناخته‌شده جوندگان و کک‌ها متفاوت گزارش شده است.

به عنوان مثال در یک نمومه مشابه، در سال 2017 یک اپیدمی طاعون در ماداگاسکار رخ داد و چندین هزار نفر در این کشور، از جمله در پایتخت، به بیماری مبتلا شدند. با وجود تعداد قابل توجه موارد ابتلا، اقدامات سریع بهداشتی و درمانی مانع از آن شد که این اپیدمی به یک بحران جهانی تبدیل شود. 

با استفاده از درمان مؤثر، قرنطینه، شناسایی و پیگیری بیماران و اجرای اقدامات بهداشتی و مراقبتی، بیماری کنترل شد و شاهد گسترش آن در سطح جهانی نبودیم. این تجربه نشان می‌دهد که در صورت شناسایی سریع بیماری و اجرای اقدامات مناسب، امکان کنترل طاعون وجود دارد و لزوماً هر مورد ابتلا به این بیماری به معنای وقوع یک همه‌گیری گسترده نیست.

نگرانی از گسترش جهانی طاعون وجود ندارد

فارس: باتوجه به رفت‌ و آمدهای هوایی با روسیه، آیا مردم ایران باید درباره احتمال گسترش طاعون در کشور نگرانی داشته باشند و آیا نظام سلامت کشور برای چنین شرایطی آمادگی لازم را دارد؟

مصطفوی: در شرایط فعلی نگرانی از گسترش بیماری طاعون وجود ندارد. در عین حال، باید توجه داشت که ظرفیت تشخیصی این بیماری در کشور وجود دارد و انستیتو پاستور ایران نیز آمادگی دارد در صورت نیاز، در زمینه تشخیص و پاسخ به موارد احتمالی بیماری نقش‌آفرینی کند. بنابراین وجود ظرفیت‌های تشخیصی مناسب، یکی از نقاط قوت کشور در مواجهه با موارد احتمالی است.

طاعون سه شکل اصلی دارد

فارس: طاعون چه علائم و اشکالی دارد و کدام نوع آن می‌تواند از فردی به فرد دیگر منتقل شود؟ 

مصطفوی: طاعون به طور عمده در سه شکل بالینی بروز می‌کند. شایع‌ترین شکل آن، «طاعون خیارکی» یا «طاعون غده‌ای» است که در آن سیستم لنفاوی درگیر شده و بزرگ‌شدن غدد لنفاوی اتفاق می‌افتد. این نوع از بیماری معمولاً با درگیری غدد لنفاوی شناخته می‌شود و از شایع‌ترین اشکال بالینی طاعون محسوب می‌شود.

شکل دوم، «طاعون ریوی» است که در آن ریه‌ها درگیر می‌شوند و این شکل از بیماری می‌تواند امکان انتقال تنفسی و انتقال فرد به فرد داشته باشد. به همین دلیل، در صورت شناسایی چنین مواردی، توجه ویژه به اقدامات مراقبتی و پیشگیری از انتقال بیماری اهمیت پیدا می‌کند.

شکل سوم نیز «طاعون سپتی‌سمیک» است که در آن باکتری وارد جریان خون فرد بیمار می‌شود و می‌تواند بخش‌های مختلف بدن را تحت تأثیر قرار دهد. این شکل از بیماری با درگیری سیستمیک همراه است و می‌تواند تظاهرات متفاوتی در فرد بیمار ایجاد کند.

نوع علائم و تظاهرات بالینی بیماری می‌تواند با توجه به مسیر ورود باکتری به بدن و همچنین تفاوت سویه‌های باکتریایی در مناطق مختلف، متفاوت باشد.

چه افرادی بیشتر در معرض ابتلا به طاعون هستند؟

فارس: چه افرادی بیشتر در معرض ابتلا به طاعون قرار دارند و چه نوع مواجهه‌ای می‌تواند احتمال ابتلا را افزایش دهد؟

مصطفوی: بیشترِ افراد در معرض طاعون کسانی هستند که در مناطق دارای کانون طبیعی بیماری، با حیوانات یا کک‌های آلوده تماس دارند؛ خطر برای عموم مردم معمولاً پایین است.

گروه‌های پرخطرتر عبارت‌اند از ساکنان یا مسافران مناطق روستایی‌ای که طاعون در جوندگان و حیوانات دیگر وجود دارد، به‌ویژه هنگام افزایش موارد در حیوانات، افرادی که ممکن است کک آلوده آن‌ها را بگزد یا با جوندگان وحشی، خرگوش‌ها و لاشه حیوانات تماس داشته باشند؛ مانند شکارچیان، دام‌پزشکان و کارکنان حیات‌وحش، کسانی که در محل کار یا سکونتشان جوندگان زیاد است و کنترل کک و جوندگان به‌خوبی انجام نمی‌شود، افرادی که بدون وسایل محافظ مناسب با بیمار مبتلا به طاعون ریوی تماس نزدیک دارند؛ از جمله برخی مراقبان و کارکنان درمانی و  کارکنان آزمایشگاه که با نمونه‌های آلوده کار می‌کنند.

قرارگرفتن در این گروه‌ها به معنای ابتلای حتمی نیست. اگر پس از تماس در مناطق بومی بیماری، تب و لرز، ضعف شدید یا تورم دردناک غدد لنفاوی ایجاد شد، یا پس از تماس نزدیک با بیمار، سرفه و تنگی نفس پیدا شد، باید به پزشک مراجعه نمود و احتمال تماس را مطرح کرد؛ درمان زودهنگام در مواقع مواجهه با عامل بیماری بسیار مهم است.

بنابراین رعایت اصول بهداشتی و توجه به هشدارهای نظام سلامت در مناطق دارای سابقه بیماری اهمیت ویژه‌ای دارد.

طاعون در حیات وحش ایران نیز گردش دارد

فارس: آیا طاعون در حیات وحش ایران هم گردش دارد؟ 

مصطفوی: طاعون بیماری‌ای است که در حیات وحش کشور ما نیز گردش عامل آن وجود دارد. همکاران ما در انستیتو پاستور ایران طی دهه‌های گذشته روی این موضوع مطالعه و پایش انجام داده‌اند و این فعالیت‌ها همچنان ادامه دارد. این پایش‌ها با هدف شناخت بهتر وضعیت عامل بیماری و آمادگی برای مواجهه با موارد احتمالی انجام می‌شود.

بنابراین حتی اگر گزارش اخیر در سیبری را کنار بگذاریم، با توجه به وجود گردش طبیعی عامل بیماری در حیات وحش کشور، لازم است پزشکان اطلاعات کافی درباره طاعون داشته باشند و نظام مراقبت مناسبی برای شناسایی و پاسخ به موارد احتمالی وجود داشته باشد. این آمادگی کمک می‌کند در صورت مشاهده موارد مشکوک، اقدامات تشخیصی و کنترلی بدون تأخیر انجام شود.

ظرفیت تشخیص طاعون در کشور وجود دارد

فارس: آیا ایران از نظر تشخیصی و درمانی آمادگی لازم برای مواجهه با موارد احتمالی طاعون را دارد و آیا امکان شناسایی سریع بیماری در کشور فراهم است؟

مصطفوی: در کشور ظرفیت تشخیصی بیماری طاعون وجود دارد و انستیتو پاستور ایران از این ظرفیت برخوردار است. بنابراین در صورت مشاهده مورد مشکوک، امکان انجام اقدامات تشخیصی لازم وجود دارد و می‌توان از ظرفیت‌های تخصصی موجود برای بررسی موارد احتمالی استفاده کرد.

به‌دلیل وجود کانون‌های طبیعی بیماری در کشور، پایش مستمر بیماری مخصوصا در مخازن احتمالی حیوانی و ناقلین، یک نظام مراقبت پیشگیرانه را در انسان فراهم می کند. 

آزمایشگاه مرجع کشوری طاعون در انستیتو پاستور ایران قرار دارد و این مؤسسه از سال 1325 در زمینه پایش و تشخیص بیماری طاعون فعال می باشد. پایگاه تحقیقاتی بیماری‌های نوپدید و بازپدید انستیتوپاستور ایران در روستای اکنلو، شهرستان کبودرآهنگ استان همدان، نیز از مراکز مهم مطالعات میدانی طاعون به‌شمار می‌رود. 

تحقیقات مرتبط با طاعون همچنین در حوزه کاری بخش های اپیدمیولوژی و انگل شناسی و مرکز همکار سازمان جهانی بهداشت در زمینه بیماری‌های منتقله از ناقلین در انستیتو پاستور ایران قرار دارد. در مطالعات 15 سال اخیر انستیتو پاستور ایران در حیات‌وحش کشور، گردش عامل بیماری گزارش شده و نتایج این مطالعات در مقاله‌های علمی منتشر شده است.

پاسداری از این ظرفیت‌ها، استمرار پایش میدانی و آزمایشگاهی و انتشار شفاف نتایج، بخش مهمی از آمادگی کشور در برابر این بیماری است.

در مورد واکسن نیز باید توجه داشت که در حال حاضر واکسن مؤثر و مورد تأیید جهانی که به صورت عمومی برای پیشگیری از طاعون مورد استفاده قرار گیرد، وجود ندارد. بنابراین راهبرد اصلی برای کنترل بیماری، بر تشخیص سریع، درمان مناسب و اقدامات مراقبتی و بهداشتی استوار است.

پزشکان کشور آموزش‌های لازم درباره طاعون را دریافت می‌کنند

فارس: آیا پزشکان و نظام سلامت کشور آمادگی لازم برای شناسایی و مقابله با طاعون را دارند و آیا آموزش‌های مورد نیاز در این زمینه ارائه شده است؟

مصطفوی: اطلاعات عمومی درباره بیماری طاعون در برنامه‌های درسی رشته های پزشکی و حوزه های بهداشتی وجود دارد و پزشکان و کادر بهداشت با این بیماری آشنایی دارند. بنابراین انتظار می‌رود نظام سلامت و کادر درمان در مواجهه با علائم و موارد مشکوک، شناخت اولیه و لازم برای پیگیری و ارجاع بیمار را داشته باشند.

طبیعتاً اگر موضوع ابعاد گسترده‌تری پیدا کند و نیاز به اطلاع‌رسانی بیشتر وجود داشته باشد، آموزش و اطلاع‌رسانی تکمیلی برای مجموعه بهداشت و درمان نیز انجام خواهد شد. این اطلاع‌رسانی می‌تواند متناسب با شرایط و سطح تهدید، برای گروه‌های مختلف نظام سلامت و بخش‌های مرتبط انجام شود.

با اطلاعاتی که در حال حاضر در اختیار داریم، دلیلی برای نگرانی عمومی درباره شیوع گسترده طاعون وجود ندارد. با این حال، نظام سلامت کشور باید همچنان آمادگی و نظام مراقبت خود را حفظ کند و در صورت مشاهده هر مورد مشکوک، تشخیص و اقدامات لازم را در سریع‌ترین زمان انجام دهد. حفظ آمادگی، پایش مستمر و استفاده از ظرفیت‌های تشخیصی کشور می‌تواند امکان پاسخ مناسب به هرگونه مورد احتمالی را فراهم کند.