به گزارش خبرنگار مهر؛ از امکان کنترل فعالیت سلول‌های عصبی با نور تا ردیابی ذرات گریزان کیهانی و مهندسی ساختار فضایی مولکول‌ها، وجه مشترک دستاوردهای امسال، توسعه ابزارهایی است که پدیده‌های پیش‌تر دشوار برای مشاهده و دست‌کاری را به موضوع پژوهش تجربی تبدیل کرده‌اند. بر اساس اعلام کمیته‌های نوبل، این دستاوردها به‌ترتیب افق‌های تازه‌ای در علوم اعصاب، اخترشناسی نوترینویی و شیمی مولکولی گشوده‌اند.

نوبل پزشکی؛ کنترل فعالیت مغز با نور

جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی 2026 به کارل دایسروت، پیتر هگمان و گئورگ ناگل برای پژوهش‌های پیشگامانه در توسعه فناوری «اپتوژنتیک» اعطا شد. این فناوری با بهره‌گیری از پروتیین‌های حساس به نور، امکان تحریک یا مهار فعالیت سلول‌های مشخص را فراهم می‌کند و شیوه مطالعه مدارهای عصبی را دگرگون ساخته است.

دایسروت استاد دانشگاه استنفورد، هگمان استاد بیوفیزیک دانشگاه هومبولت برلین و ناگل استاد فیزیولوژی گیاهی دانشگاه وورتسبورگ است. پژوهش‌های این افراد از شناسایی سازوکارهای حساس به نور در جلبک‌ها آغاز شد و به توسعه ابزارهایی انجامید که پژوهشگران با استفاده از آن‌ها می‌توانند نقش گروه‌های معینی از نورون‌ها را در رفتار و عملکرد مغز بررسی کنند.

اهمیت این پیشرفت در امکان شناسایی رابطه علّی میان فعالیت مدارهای عصبی و کارکردهایی مانند احساس درد، تشنگی، گرسنگی، توجه و رفتار اجتماعی نهفته است. پر سونینگسون، رییس کمیته نوبل پزشکی، این فناوری را گشاینده فرصت‌هایی برای نقشه‌برداری از مغز دانسته که پیش‌تر تصور آن‌ها دشوار بود. کاربردهای بالقوه اپتوژنتیک در شناخت اختلالات عصبی و توسعه روش‌های درمانی نیز اهمیت بلندمدت این دستاورد را افزایش داده است.

نوبل فیزیک؛ تبدیل یخ‌های قطب جنوب به رصدخانه کیهانی

فرانسیس هالزن، استاد فیزیک دانشگاه ویسکانسین مدیسون، جایزه نوبل فیزیک 2026 را برای نقش بنیادین خود در توسعه اخترشناسی نوترینویی دریافت کرد. دستاورد او بر استفاده از یخ‌های عمیق قطب جنوب برای آشکارسازی نوترینوهای پرانرژی استوار است. نوترینوها ذرات بنیادی فاقد بار الکتریکی هستند که به‌ندرت با ماده برهم‌کنش می‌کنند. همین ویژگی امکان پیمودن فواصل عظیم کیهانی را برای آن‌ها فراهم می‌سازد و در عین حال آشکارسازی‌شان را به چالشی پیچیده تبدیل می‌کند.

هالزن با هدایت یک همکاری علمی بین‌المللی، در توسعه رصدخانه «IceCube» نقش محوری ایفا کرد. این تأسیسات با هزاران حسگر نوری تعبیه‌شده در یخ‌های شفاف جنوبگان، تابش ضعیف حاصل از برهم‌کنش‌های نادر نوترینوها را ثبت می‌کند. شفافیت استثنایی یخ‌های باستانی، امکان انتقال نور در مسافت‌های چندصد متری را فراهم کرده است.

آشکارسازی نوترینوهای پرانرژی با منشأ فراکهکشانی، مسیر تازه‌ای برای مطالعه محیط‌های کیهانی پرانرژی، از جمله نواحی پیرامون سیاه‌چاله‌های کلان‌جرم، گشوده است. مارک پیرس، رییس کمیته نوبل فیزیک، دستاورد هالزن را زمینه‌ساز شکل‌گیری نوع جدیدی از اخترشناسی توصیف می‌کند.

نوبل شیمی؛ حل معمای دیرینه تقارن مولکولی

جایزه نوبل شیمی 2026 به آنری بی. کاگان و کنسو سوآی برای دستاوردهایشان در شناخت و کنترل کایرالیته مولکولی تعلق گرفت. پژوهش‌های این دو دانشمند به حل یکی از مسائل دیرینه شیمی، یعنی چگونگی پیدایش و تقویت برتری یک آرایش فضایی مولکولی بر تصویر آینه‌ای آن، کمک کرده است.

کایرالیته به ویژگی مولکول‌هایی اطلاق می‌شود که دو آرایش فضایی آن‌ها مانند دست راست و چپ، تصویر آینه‌ای یکدیگر هستند اما قابلیت انطباق کامل ندارند. اهمیت این ویژگی در داروسازی آشکار می‌شود، زیرا دو صورت آینه‌ای یک ترکیب ممکن است آثار زیستی متفاوتی داشته باشند.

کاگان در سال 1986 روشی برای افزایش گزینش‌پذیری واکنش‌های شیمیایی به سود یکی از آرایش‌های مولکولی توسعه داد. سوآی نیز در سال 2003 با دستیابی به واکنشی با گزینش‌پذیری بسیار بالا، امکان تقویت نامتقارنی مولکولی را نشان داد.

این دستاوردها در توسعه سنتز نامتقارن و تولید ترکیبات دارویی اهمیت اساسی دارند. هاینر لینکه، رییس کمیته نوبل شیمی، پژوهش‌های این دو دانشمند را پاسخی به معمایی با عمر بیش از یک قرن درباره چگونگی ظهور هم‌کایرالیته توصیف کرده است.

از کشف علمی تا گسترش مرزهای فناوری

وجه مشترک سه جایزه علمی نوبل 2026، افزایش توانایی بشر در مشاهده، اندازه‌گیری و کنترل پدیده‌های پیچیده طبیعی است. اپتوژنتیک امکان مداخله هدفمند در مدارهای عصبی را فراهم کرده، آشکارسازی نوترینوها پنجره تازه‌ای به پدیده‌های پرانرژی کیهانی گشوده و پیشرفت‌های شیمی کایرال، کنترل دقیق‌تر ساختار مولکول‌ها را امکان‌پذیر ساخته است.

برندگان امسال هر یک سهمی از جایزه 12 میلیون کرون سوئدی رشته مربوط به خود را دریافت خواهند کرد. مراسم اهدای جوایز در ماه دسامبر برگزار می‌شود. اعلام برندگان رشته‌های ادبیات، صلح و علوم اقتصادی نیز در روزهای آینده برنامه‌ریزی شده است.

اهمیت علمی این انتخاب‌ها را می‌توان در پیوند میان پژوهش بنیادی و ظرفیت‌های فناورانه آینده جست‌وجو کرد. هر سه دستاورد نشان می‌دهند که توسعه ابزارهای دقیق‌تر برای شناخت طبیعت، چگونه می‌تواند پرسش‌های تازه‌ای پیش روی علم قرار دهد و زمینه پیشرفت‌های بعدی در پزشکی، فیزیک و صنایع شیمیایی را فراهم سازد.