نژلا پیکانیان در یادداشتی در روزنامه اطلاعات نوشت: برخی منتقدان معتقدند تهران کنارت تصویری نزدیک به واقعیت از جامعه ارائه می دهد و برخی دیگر آن را مغایر با الگوهای رایج سینمای رسمی ایران می دانند.

در سال هایی که سینمای ایران بیش از هر زمان دیگری با بحران مخاطب دست وپنجه نرم می کند و بسیاری از فیلم های کمدی و اجتماعی موقع اکران نمی توانند توجه عمومی را جلب کنند، اثری روی پرده می رود که پیش از آنکه درباره کیفیت سینمایی اش صحبت شود، حاشیه هایش از خود فیلم پررنگ تر یا شاید بهتر باشد بگویم جنجالی تر می شود؛ آثاری که مرز میان سینما و جنجال را از بین می برند و در مدتی کوتاه از یک اثر هنری به موضوعی برای بحث های فرهنگی، اجتماعی و حتی حقوقی تبدیل می شوند. تهران کنارت ساخته علی بهراد یکی از همین فیلم هاست، اثری که از نخستین نمایش های بین المللی تا روزهای اکران عمومی در سینماهای کشور، مدام در مرکز توجه قرار داشت و نامش بیش از آنکه در بین نقدهای سینمایی شنیده شود، در میان اخبار جنجال ها و واکنش ها تکرار شد.

وقتی حاشیه از خود فیلم جلو زد

تهران کنارت دومین تجربه بلند سینمایی علی بهراد پس از تصور است. فیلمی که پیش از رسیدن به اکران، در جشنواره معتبر کارلووی واری به نمایش درآمد و توجه منتقدان و رسانه های سینمایی را به خود جلب کرد، اما آنچه بیش از هر چیز نام این فیلم را بر سر زبان ها انداخت، نه حضور بین المللی آن، بلکه مسیر پرپیچ وخمی بود که برای رسیدن به اکران عمومی طی کرد.

داستان تهران کنارت با بازی علی شادمان، آناهیتا افشار و علی مصفا در دل زندگی نسل جوان شهری روایت می شود، نسلی که میان ماندن و رفتن، عشق و تنهایی، امید و ناامیدی سرگردان است. شخصیت های فیلم در تهران امروز زندگی می کنند، شهری که در فیلم علی بهراد نه صرفاً یک لوکیشن، بلکه به نوعی شخصیت اصلی داستان است. روابط عاطفی، بحران هویت، مهاجرت و تلاش برای بقا در شرایط پیچیده اجتماعی، از مهم ترین مضامین این اثر هستند.

همین نگاه به زندگی جوانان شهری بود که بعدها به یکی از اصلی ترین محورهای بحث درباره فیلم تبدیل شد. برخی منتقدان معتقد بودند فیلم تصویری نزدیک به واقعیت از بخشی از جامعه ارائه می دهد و برخی دیگر آن را فاصله گرفتن از الگوهای رایج سینمای رسمی ایران می دانستند.

سه سال انتظار برای دیده شدن

حاشیه های تهران کنارت از روز اکران آغاز نشد. ماجرا سال ها قبل شروع شده بود، زمانی که فیلم ساخته شده بود اما امکان نمایش عمومی پیدا نمی کرد و در همین راستا علی بهراد در گفتگوهای خود اعلام کرده بود که فیلم حدود سه سال امکان نمایش عمومی نداشته است. او به صراحت گفته بود که تهران کنارت سه سال در توقیف بوده و نتوانسته مسیر عادی نمایش را طی کند. همین مساله باعث شد از مدت ها قبل، نوعی کنجکاوی عمومی درباره فیلم شکل بگیرد. هر چه زمان می گذشت و نمایش عمومی فیلم به تعویق می افتاد، شایعات و گمانه زنی ها نیز بیشتر می شد. بسیاری می پرسیدند چه چیزی در فیلم وجود دارد که اجازه اکران پیدا نمی کند؟

در نبود پاسخ های روشن، فضای گمانه زنی گسترده تر شد. برخی از وجود صحنه های حساسیت برانگیز حرف می زدند و برخی دیگر معتقد بودند مساله اصلی نه چند سکانس خاص، بلکه نگاه کلی فیلم به زندگی نسل جوان است.

فیلمی که قبل از اکران قضاوت می شد

با نزدیک شدن به زمان اکران، نخستین موج واکنش ها شکل گرفت. بخشی از انتقادها حتی پیش از آنکه بسیاری از منتقدان و مخاطبان فیلم را ببینند، آغاز شده بود.

تصاویر تبلیغاتی، تیزرها و برخی روایت های منتشرشده درباره فضای فیلم کافی بود تا بحث ها داغ شود. عده ای معتقد بودند فیلم تصویری متفاوت از روابط انسانی و سبک زندگی نسل جدید ارائه می دهد. در مقابل، طرفداران فیلم می گفتند آنچه روی پرده دیده می شود چیزی جز بازتاب بخشی از واقعیت جامعه امروز ایران نیست.

این تناقض آشنا بار دیگر تکرار شد، همان بحث قدیمی که سال هاست در سینمای ایران جریان دارد؛ آیا سینما باید آنچه هست را نشان دهد یا آنچه باید باشد را ؟

جنجال بر سر چه بود؟

نکته جالب اینجاست که تاکنون هیچ مرجع رسمی فهرست دقیقی از سکانس های مورد اعتراض منتشر نکرده است. با این حال از دل گزارش ها و واکنش های منتشرشده می توان فهمید که بخش عمده انتقادها به سه محور اصلی بازمی گشت.

اول، نحوه نمایش روابط عاطفی میان شخصیت های جوان فیلم. دوم، پوشش برخی شخصیت های زن در بخش هایی از داستان و سوم، نمایش سبک زندگی بخشی از طبقه متوسط شهری که منتقدان آن را فاصله گرفتن از معیارهای رسمی فرهنگی تلقی می کردند.

در تمام این مدت و البته با وجود قطعی اینترنت و در کنار دسترسی محدود تعدادی از کاربران، شبکه های اجتماعی نیز به میدان اصلی بحث تبدیل شده بودند.گروهی از مخاطبان معتقد بودند حساسیت ها بیش از حد بزرگنمایی شده است و گروهی دیگر فیلم را نمونه ای از عبور از خطوط قرمز فرهنگی می دانستند وهمین تضاد دیدگاه ها سبب شد تهران کنارت از یک فیلم سینمایی به موضوعی برای جدل های گسترده اجتماعی تبدیل شود.

تشکیل پرونده قضایی، نقطه اوج جنجال

اوج ماجرا زمانی رقم خورد که خبر تشکیل پرونده قضایی برای دست اندرکاران فیلم منتشر شد.در گزارش های منتشرشده، از وجود محتوای غیراخلاقی و مغایر با عفت عمومی سخن گفته شد و کمی بعدتر نیز بعد از انتقادهای مکرر از اکران این فیلم و ثبت پویشی با بیش از 5 هزار امضا در یکی از خبرگزاری ها، رسانه قوه قضاییه از احضار رییس سازمان سینمایی در پی انتشار یک فیلم سینمایی با محتوای مغایر با عفت عمومی خبر داد.
این اتفاق از آن جهت اهمیت داشت که ماجرا دیگر صرفاً به نقد یا مخالفت رسانه ای محدود نبود و پرونده به سطحی رسیده بود که پای نهادهای رسمی و قضایی نیز به میان آمده بود.

برای بسیاری از فعالان سینمایی، همین مساله مهمترین بخش جنجال تهران کنارت محسوب می شد.
کمتر پیش آمده بود که یک فیلم در همان روزهای اکران با چنین سطحی از واکنش رسمی روبرو شود.
در ادامه نیز اعلام شد که نسخه ای اصلاح شده از فیلم برای ادامه اکران آماده شده است و برخی بخش ها با نظر نهادهای مسئول حذف شده اند، هرچند جزییات دقیق این اصلاحات هرگز به طور رسمی منتشر نشد.

واکنش تند حسین فرحبخش

در میان همه اظهارنظرهایی که پیرامون فیلم مطرح شد، شاید هیچ کدام به اندازه صحبت های حسین فرحبخش، تهیه کننده و پخش کننده سینما، بازتاب پیدا نکرد و او در واکنش به موج انتقادها و حملات رسانه ای از فیلم دفاع کرد و با لحنی صریح به مخالفان پاسخ داد.

فرحبخش در بخشی از صحبت هایش گفت: نمی دانم شما دلواپسان در این 47 سال چه از جان نظام می خواهید؟ شما با کارهایتان آبروی رهبر و نظام را برده اید و الان گیر داده اید به فیلم تهران کنارت.

او همچنین درباره مجوز نمایش فیلم تأکید کرد: آن 9 نفری که به فیلم پروانه نمایش دادند معتمدین نظام هستند و از شما به نظام نزدیک تر هستند.

این اظهارات به سرعت در رسانه ها بازنشر شد و نام فرحبخش را به یکی از چهره های اصلی این جنجال تبدیل کرد. بسیاری از اهالی رسانه و منتقدان معتقد بودند چنین موضعگیری صریحی نشان می دهد که ماجرای تهران کنارت دیگر صرفاً یک اختلاف نظر هنری نیست و به موضوعی گسترده تر تبدیل شده است.

از سوی دیگر، علی بهراد نیز در گفتگوهای خود بارها از نگاهش به تهران و نسل جوان سخن گفته بود. او تهران کنارت را روایتی از انسان هایی توصیف کرده که برای ادامه زندگی در شرایط دشوار، جهان شخصی خود را ساخته اند، جهانی که شاید با واقعیت رسمی فاصله داشته باشد، اما برای شخصیت های فیلم تنها راه بقاست.

موضع تند مخالفان

معترضان به فیلم اما روایت دیگری داشتند، آن ها معتقد بودند تهران کنارت در برخی بخش ها از چارچوب های فرهنگی رایج فاصله گرفته است و نمایش برخی روابط و سبک های زندگی می تواند حساسیت برانگیز باشد.

از نگاه این گروه، صدور مجوز برای فیلمی با چنین ویژگی هایی نیازمند بررسی دقیق تر بوده است. همین دیدگاه در نهایت زمینه شکل گیری اعتراضات ، کمپین های رسانه ای و درخواست برای ورود نهادهای مسئول را رقم زد.

حامیان فیلم چه پاسخی داشتند؟

در طرف دیگر ماجرا، گروهی از منتقدان و سینمادوستان از فیلم دفاع می کردند. به اعتقاد آن ها، تهران کنارت نه اثری هنجارشکن، بلکه فیلمی درباره واقعیت های زندگی نسل امروز است. آن ها می گفتند سینما اگر قرار باشد تنها تصویری آرمانی از جامعه ارائه کند، بخش مهمی از کارکرد خود را از دست خواهد داد.

حامیان فیلم همچنین معتقد بودند بسیاری از حملات علیه اثر، پیش از تماشای کامل فیلم شکل گرفته و بر پایه برداشت های محدود یا تصاویر پراکنده بوده است.از نگاه این گروه، ارزش اصلی فیلم در همین تلاش برای بازنمایی بخشی از واقعیت زندگی شهری نهفته است، واقعیتی که شاید همه با آن موافق نباشند، اما نمی توان وجودش را انکار کرد.

رکوردی که در دل جنجال ثبت شد

در تاریخ سینما بارها ثابت شده است که جنجال همیشه هم به ضرر یک فیلم نیست. گاهی حاشیه ها به بهترین تبلیغ برای یک اثر روی پرده تبدیل می شوند ودقیقاً همین اتفاق برای تهران کنارت هم رخ داد و هر خبر تازه، هر واکنش تند و هر گزارش درباره پرونده قضایی فیلم، کنجکاوی مخاطبان را بیشتر می کرد. بسیاری از تماشاگران تصمیم گرفتند خودشان فیلم را ببینند و درباره آن قضاوت کنند.نتیجه این کنجکاوی در گیشه قابل مشاهده بود. فیلم در مدت کوتاهی به فروش قابل توجهی دست یافت و در میان آثار پرفروش اکران قرار گرفت. فروش بیش از 18 میلیارد تومانی در کمتر از سه هفته نشان داد که حواشی نه تنها مانع دیده شدن فیلم نشده اند، بلکه به دیده شدن بیشتر آن کمک کرده اند.

فراتر از یک فیلم

در هر حال مهم ترین نکته درباره تهران کنارت این است که بحث درباره آن مدت هاست از خود فیلم فراتر رفته است .امروز وقتی نام این اثر مطرح می شود، فقط درباره داستان چند شخصیت جوان صحبت نمی کنیم. فارغ از اینکه کدام روایت به واقعیت نزدیکتر است، یک نکته را نمی توان انکار کردو آن این که تهران کنارت از یک فیلم عاشقانه شهری فراتر رفت و به پدیده ای رسانه ای تبدیل شد.

اختلاف ها پیرامون این فیلم بر سر مرزهای نمایش در سینمای ایران، نقش نهادهای نظارتی، آزادی خلاقیت هنری، تصویر نسل جوان و نسبت میان سینما و واقعیت اجتماعی است.به همین دلیل تهران کنارت را می توان یکی از مهم ترین نمونه فیلم های جنجالی سال های اخیر دانست، فیلمی که از جشنواره های خارجی تا پرده سینماهای ایران و از شبکه های اجتماعی تا محافل سیاسی و حقوقی، همواره در مرکز توجه قرار داشت و به نظر می رسد استقبال مخاطبان سینما که این روزها خسته از جنگ و اخبار مربوط به آن و البته فشار اقتصادی به دنبال ساعتی برای تفریح و دور شدن از فضای رخوت انگیز جامعه می گردند، همچنان ادامه داشته باشد.