بلیز مالی، خبرنگار بخش بین الملل نشریه ریسپانسیبل استیت کرفت

به نقل از ریسپانسیبل استیت کرفت، نشانه های ملموسی وجود داشت که ایالات متحده و ایران شاید در مسیر دستیابی به توافقی برای رسمی کردن آتش بسی حرکت می کنند؛ آتش بسی که از 7 آوریل (18 فروردین) تاکنون، هرچند شکننده، برقرار مانده است. اما این روند با آغاز دور تازه ای از حملات آمریکا متوقف شد و هفته در حالی به پایان رسید که کاخ سفید اعلام کرد هیچ تصمیم نهایی درباره توافق احتمالی اتخاذ نخواهد شد.

گفت وگوهای ژوئن گذشته (خرداد سال گذشته) و سپس مذاکرات فوریه (بهمن ماه)، زمانی از هم فروپاشید که اسراییل و آمریکا حملاتی را انجام دادند؛ اقدامی که به گفته منتقدان، با هدف اخلال در روند دیپلماسیِ در جریان صورت گرفت. در آوریل (فروردین ماه) نیز تنها چند ساعت پس از خروج هیئت آمریکایی از مذاکرات اسلام آباد، ترامپ از اقدام متقابل در تنگه هرمز خبر داد. هفته گذشته نیز درست در زمانی که راه حل دیپلماتیک بیش از هر زمان دیگری در دسترس به نظر می رسید، صداهای جنگ طلب در رسانه ها و اندیشکده ها آشکارا به مخالفت با آن برخاستند.

این چرخه آشنا (پیشرفت در مذاکرات، برانگیخته شدن خشم جریان های تندرو و سپس تشدید تنش) برخی چهره های ضدجنگ را به این پرسش رسانده است که آیا تلاش برای دستیابی به یک توافق جامع، خود می تواند به بدترشدن اوضاع منجر شود یا نه. اگر هر نشانه ای از پیشرفت دیپلماتیک، واکنش عصبی جنگ طلبان را برمی انگیزد و مخالفان دیپلماسی نیز هیچ توافقی را رضایت بخش نمی دانند، در آن صورت تلاش برای پایان دادن به درگیری از مسیر یک مذاکره گسترده، شاید همان بهانه ای را در اختیار معماران جنگ قرار دهد که در پی آن هستند. اکنون که بار دیگر توافقی احتمالی نزدیک به نظر می رسد، جمع بندی برخی حامیان خویشتنداری این است که ترامپ یا باید به توافقی محدود رضایت دهد یا اساساً از این مسیر کنار بکشد.

اندرو دی، سردبیر ارشد مجله آمریکن کانسروتیو، گفت: نمی خواهم از ترامپ بشنوم که بگوید: یا به توافق می رسیم یا به جنگ بازمی گردیم؛ زیرا چنین چارچوب بندی ای در نهایت به سود تندروها تمام می شود. تندروهای حامی اسراییل، در برابر دیپلماسی به شدت آشفته می شوند. بنابراین هر زمان که به نظر می رسد ترامپ در مسیر پیشرفت قرار گرفته، آن ها دچار هراس می شوند، به او حمله می کنند، فشارها را افزایش می دهند و مطالبات غیرمنطقی پیش می کشند.

به گفته او، همین چرخه در هفته های اخیر باعث شده آمریکا موانعی را وارد روند مذاکرات کند. از همین رو، ادامه دیپلماسی، احتمال درگیری را افزایش می دهد. آمریکا باید بدون تلاش برای دستیابی به توافقی بزرگ تر (که شامل رسیدگی به پرونده هسته ای ایران یا آن گونه که ترامپ اخیراً پیشنهاد کرده گسترش پیمان ابراهیم باشد) صرفاً درگیری نظامی را پایان دهد.

دی و دیگر منتقدان ادامه دیپلماسی، امکان یک توافق محدودتر را رد نمی کنند؛ توافقی که بتواند آتش بس را رسمی کند، تنگه هرمز را باز نگه دارد و بخشی از تحریم ها را کاهش دهد. اما می گویند فشار برای دور دیگری از مذاکرات با هدف حل مسائل بزرگ تر، می تواند توجه را از مسئله فوری تر منحرف کند.

بن فریدمن، مدیر سیاست گذاری در اولویت های دفاعی نیز معتقد است: تلاش برای دستیابی به توافقی که اکنون موضوعات هسته ای را نیز در بر بگیرد، مانعی بزرگ بر سر راه پایان دادن به تنش است. ما اساساً فعلاً به توافقی فراتر از این نیاز نداریم.

با این حال، برخی دیگر لحظه کنونی را فرصتی کم سابقه می دانند؛ مقطعی که در آن هر دو طرف از نظر اقتصادی تحت فشارند و شاید بیش از گذشته نسبت به پیامدهای درگیری آگاه شده اند. این گروه هشدار می دهد که چشم پوشی از این فرصت، تنها به معنای به تعویق انداختن دور تازه ای از رویارویی ها در آینده خواهد بود و یک خروج محدود از بحران نیز الزاماً به معنای ثبات پایدار نیست.

تریتا پارسی، معاون اجرایی مؤسسه کویینسی، تأکید کرد که یک توافق کوچک تنها مسائل اصلی را به آینده موکول می کند و توان چندانی برای جلوگیری از موج تازه ای از تشدید تنش نخواهد داشت. او می پذیرد که هر تلاش برای کاستن از تنش ها، با مخالفت جدی تندروهای حلقه ترامپ و همچنین اسراییل روبه رو خواهد شد، اما معتقد است اگر توافقی چشمگیر روی میز قرار گیرد (توافقی که با تمایل ترامپ به ثبت کارهای تاریخی همخوانی داشته باشد) احتمال فاصله گرفتن او از فشار تندروها بیشتر خواهد شد.

دستیابی به یک توافق جامع، بی تردید مسیری ساده نخواهد بود. نخستین مانع آن است که هر حرکت شتاب زده برای پایان تنش، می تواند با نقش آفرینی اسراییل به عنوان عاملی اخلال گر پیچیده تر شود؛ به ویژه اگر ترامپ حاضر نباشد به طور جدی از اهداف تل آویو فاصله بگیرد. در کنار این مانع، اختلاف ها بر سر پرونده هسته ای همچنان عمیق است.

ولی نصر، استاد روابط بین الملل دانشگاه جانز هاپکینز معتقد است توافق میان واشنگتن و تهران از نظر تئوریک کاملاً ممکن است، اما تاکنون هیچ نشانه ای از تمایل جدی ترامپ برای معامله سازی دیده نشده است. او می گوید: ترامپ همچنان اهداف حداکثری را مطرح کرده و در مقابل، امتیازهای حداقلی پیشنهاد می دهد. او عملاً از ایران می خواهد در پرونده هسته ای کوتاه بیاید و ایران در برابر این خواسته مقاومت می کند.

عملکرد ایران در تحولات اخیر، از جمله توانایی تهران برای اثرگذاری بر تنگه هرمز و تحمیل هزینه های اقتصادی بر جهان، می تواند این برداشت را در تهران تقویت کرده باشد که در هر مذاکره آینده، دست برتر را برای ایستادگی بر سر شروط بهتر دارد. در کنار این محاسبه، تجربه های تلخ دیپلماتیک ایران با ترامپ نیز بر فضای بی اعتمادی سایه انداخته است.

فریدمن می گوید: مشکلات بی اعتمادی آن قدر عمیق است که بر هر نوع توافق احتمالی سایه خواهد انداخت. این بحران اعتماد، با فشار جناح های مختلف در دولت آمریکا و نبود یک راهبرد روشن عمیق تر شده است. سومانترا مایترا، مدیر پژوهش در مؤسسه آمریکن آیدیا می گوید: هیچ انسجامی در روند فکری آمریکایی ها دیده نمی شود. برای ایرانی ها دشوار است که به تضمین های آمریکا اعتماد کنند.

ولی نصر نیز بر این باور است که بحران اعتماد، شاید مهم ترین مانع مذاکره موفق باشد. به گفته او، یک روند گام به گام از اقدامات اعتمادساز (مانند رفع محدودیت های متقابل در تنگه هرمز یا آغاز خروج بخشی از نیروهای آمریکا از منطقه) می تواند زمینه را برای دستیابی به توافقی بزرگ تر فراهم کند.

در مقابل، تریتا پارسی استدلال می کند که دستیابی به توافقی بزرگ تر دور از دسترس نیست. به باور او، هر توافقی که بتواند تنش ها را پایان دهد و ثبات را به تنگه هرمز بازگرداند، خود به سطح قابل توجهی از اعتماد میان دو طرف نیاز دارد. او می گوید: ما همین حالا هم درباره توافقی صحبت می کنیم که در حداقل سطح خود نیز نسبتاً بزرگ است. اعتماد اضافه ای که برای رسیدن به توافقی مهم تر لازم است، واقعاً چندان زیاد نیست.

منبع: فرارو