اسحاق جهانگیری، معاون اول حسن روحانی، گفت: اکنون در مقطعی بسیار ویژه قرار داریم که دیگر نمی توان آن را صرفاً با تعابیری مانند دوران حساس توصیف کرد. تا پیش از سال 1404 بخش عمده بحث ها درباره نحوه اداره کشور حول محور مسئله تحریم ها شکل گرفته بود. حدود 20 سال کشور با انواع مختلف تحریم ها ازجمله تحریم های ایالات متحده، اتحادیه اروپا و شورای امنیت سازمان ملل مواجه بوده و طبیعی است که این شرایط آسیب هایی را به اقتصاد و ساختار کشور وارد کرده باشد. با این حال در دل همین تهدیدها، فرصت هایی نیز برای کشور ایجاد شد و در مقاطع مختلف اقداماتی برای مدیریت شرایط انجام گرفت.

به گزارش روزنامه سازندگی، او ادامه داد: در سال های اخیر، کشور تجربه ای از مدیریت شرایط تحریم به دست آورد؛ به این معنا که یاد گرفته بودیم چگونه به تعبیر رایج، تحریم ها را دور بزنیم و مسیرهایی برای تداوم فعالیت های اقتصادی پیدا کنیم؛ به گونه ای که اگر کالایی برای صادرات مدنظر بود، امکان صادرات فراهم شود و اگر کالایی نیاز به واردات داشت، امکان واردات آن وجود داشته باشد. در واقع بخش مهمی از اقتصاد کشور در همین چارچوب و با افزایش هزینه ها اما حفظ جریان کلی مبادلات اداره شد. در این میان تأکید من این بوده که تفاوت اصلی این شرایط با وضعیت عادی بیشتر در سطح هزینه هاست؛ کار در هر صورت برای مدیریت ایران انجام شدنی است اما هرچه تحریم ها سخت تر می شوند، هزینه اداره کشور بالاتر می رود و شرایط نیز تا حدودی دشوارتر می شود.

علاوه بر این، شاخص های اقتصادی کشور در دو دهه گذشته، مسیر مطلوبی را طی نکرده است. مشکلات مزمن اقتصاد، نارسایی های ساختاری، برخی ضعف های مدیریتی و از همه مهم تر تأثیر تحریم ها، کشور را با ناترازی های گسترده ای روبه رو کرده است. با این حال، ایران همچنان از منابع عظیم مادی و سرمایه های انسانی ارزشمندی برخوردار است که بهره گیری از آنها مستلزم تصمیم گیری های جدی و مؤثر بوده و هست.

جهانگیری گفت: این آثار در شاخص هایی همچون رشد اقتصادی، میزان سرمایه گذاری، نرخ تورم همچنین افزایش جمعیت زیر خط فقر قابل مشاهده است؛ به ویژه در سال های اخیر که با جهش های تورمی، روند افزایش فقر شدت بیشتری یافته است. از سوی دیگر، ناترازی ها در بخش های اصلی اقتصاد نیز قابل توجه است؛ ازجمله در بودجه دولت که با کسری مزمن مواجه است، در نظام بانکی که با چالش های ساختاری روبه روست و در حوزه انرژی که ناترازی در تولید و مصرف برق و گاز به شکل جدی مشاهده می شود. هرچند دولت ها تلاش هایی برای کاهش این ناترازی ها انجام داده اند اما در سال 1404 و در پی تحولات جدید و جنگ اخیر، برخی از این عدم تعادل ها تشدید شده است. حل این مسائل همواره در دستورکار دولت ها بوده و برنامه های فنی متعددی نیز برای آن تهیه شده اما تحقق آنها نیازمند مجموعه ای از پیش نیازهای اساسی است.

او افزود: در سال های گذشته نیز بارها تأکید شده بود که در صورت فراهم شدن این پیش نیازها با تکیه بر ظرفیت های مهم کشور ازجمله نیروی انسانی جوان و متخصص، منابع طبیعی گسترده، زیرساخت های صنعتی و اقتصادی موجود و موقعیت ژئوپلیتیکی ویژه امکان حل بسیاری از مشکلات و حرکت به سمت توسعه، فراهم خواهد بود.

جهانگیری گفت: از سال 1404 به بعد کشور با تحولات جدیدی مواجه شد. ازجمله بازگشت مکانیسم موسوم به اسنپ بک و تشدید همزمان تحریم های ایالات متحده، اتحادیه اروپا و شورای امنیت در کنار مجموعه ای از بحران ها و دو جنگ تحمیلی که شرایط کشور را پیچیده تر کرد. در این میان تحلیل من این است که رهبر فقید انقلاب به طور جدی با ورود کشور به جنگ مخالف بودند. پس از حادثه هفتم اکتبر در سرزمین های اشغالی، فضای سیاسی و رسانه ای طوری شکل گرفت که برخی مقامات ارشد به گونه ای سخن می گفتند که گویی زمان ورود ایران به جنگ فرا رسیده است. همزمان رژیم صهیونیستی نیز تبلیغات گسترده ای علیه کشورمان به راه انداخته بود. در نهایت، رهبری شخصاً وارد موضوع شدند؛ به یک یگان نظامی مراجعه کردند و چند روز بعد در سخنرانی خود تأکید کردند که جمهوری اسلامی نه در جریان حادثه هفتم اکتبر بوده و نه نقشی در آن داشته است. هدف این موضع گیری، رفع اتهاماتی بود که متوجه ایران شده بود. در عین حال، جهت گیری آرمانی ایشان نیز مشخص بود به گونه ای که تأکید کردند، دست کسانی که این اقدام را انجام داده اند را می بوسند زیرا از نگاه ایشان، هفتم اکتبر نتیجه فشارهای 70 ساله بر مردم مظلوم فلسطین بوده است.

معاون اول دولت های یازدهم و دوازدهم گفت: در خرداد سال 1404 جنگ 12 روزه بر کشور تحمیل شد. در جریان این جنگ، در یک عملیات غافلگیرانه، رژیم صهیونیستی تعدادی از برجسته ترین فرماندهان نظامی، دانشمندان و حتی شهروندان عادی کشور را به شهادت رساند. این رویداد نشان داد که کشور وارد مرحله جدیدی از درگیری با اسراییل شده است. در همان ساعات اولیه با تصمیم گیری به موقع رهبری، فرماندهان جدیدی که از توان مدیریتی و آگاهی نظامی بالایی برخوردار بودند، جایگزین شدند و نیروهای مسلح نیز با حملات موشکی و پهپادی به تجاوزات اسراییل و آمریکا پاسخ دادند.

این جنگ نهایتاً پس از 12 روز و با اعلام آتش بس متوقف شد. این آتش بس پس از حمله بمب افکن های B2 آمریکا به تأسیسات هسته ای کشور و پاسخ متقابل ایران با حمله موشکی به پایگاه آمریکا در قطر شکل گرفت. روند آتش بس حاصل مجموعه ای از تعاملات و تلاش ها برای جلوگیری از گسترش درگیری بود. از نگاه من، رهبری انقلاب بر این باور بودند که ادامه وضعیت موجود به نفع کشور نیست و باید شرایط نه جنگ و نه صلح هرچه سریع تر پایان یابد. این رویکرد در ادامه با مذاکراتی طولانی همراه شد که تا پیش از آغاز جنگ رمضان ادامه داشت. اما پس از حوادث تلخ دی ماه، این بار آمریکا و اسراییل به طور مستقیم وارد اقدامات نظامی گسترده علیه کشور شدند.

جهانگیری در ادامه به جنگ رمضان اشاره کرد و گفت: در همان روزهای ابتدایی مشخص شد که محاسبات آمریکا درباره توان نظامی ایران، میزان حضور مردم در دفاع از کشور و ساختار مدیریتی نظام اشتباه بوده است. با وجود شهادت جمعی از فرماندهان عالی و برخی خسارات، نیروهای مسلح بلافاصله پاسخ قاطعی به رژیم صهیونیستی و پایگاه های نظامی آمریکا دادند. در ادامه نیز از ظرفیت های راهبردی کشور، ازجمله تنگه هرمز برای اعمال فشار استفاده شد؛ به گونه ای که عملاً عبور و مرور کشتی ها و نفتکش ها با محدودیت مواجه شد و آثار جنگ به سطحی فراتر از منطقه و در مقیاس جهانی گسترش یافت.

او معتقد است: به این دلایل سال 1404 یک سال استثنایی در تاریخ ایران و در تاریخ جمهوری اسلامی است. در جنگ 8 ساله، کشور کار خود را به صورت معمول انجام می داد، مجلس کار خود را می کرد و اداره کشور هم روال عادی خود را داشت. در جبهه ها، جنگ جریان داشت و همه دولت و مردم پشتیبانی جنگ را در رأس مسئولیت های خود قرار داده بودند. ما هیچ وقت در هیچ دوره ای چنین وضعیتی نداشته ایم. من فکر می کنم امروز باید مسائل و مطالب ضروری را با نخبگان و کنشگران سیاسی کشور در میان گذاشت، امروز هم خوشبختانه با چنین جمعی روبه رو هستم و مهم ترین نکته این است اکنون همه ما باید ببینیم واقعاً کجا ایستاده ایم و در کجای تاریخ قرار داریم و آینده چگونه رقم خواهد خورد.

جهانگیری تأکید کرد: اکنون نخبگان، متفکران و جریان های سیاسی کشور باید تصمیم بگیرند که برای عبور از وضعیت بحرانی که در آن قرار گرفته ایم و کشف و خلق فرصت های جدید در بازسازی و توسعه ملی چه باید بکنند و نمی توان نسبت به وضعیت و حوادث امروز ایران، بی تفاوت بود و صرفاً نشست و نظاره کرد. به هر حال در ایران اتفاقاتی پردامنه و سریع رخ داده و نتیجه آن این شده که امروز جامعه ما همچنین متفکران دنیا، متفاوت به ایران نگاه می کنند. حتی بسیاری از چهره های مخالف جمهوری اسلامی امروز درباره ایران و جمهوری اسلامی به شکل دیگری صحبت و از آن تمجید می کنند. در چنین شرایطی، تجربه جنگ اخیر نشان داد که ایران در برابر دو قدرت نظامی بزرگ جهان، یعنی ایالات متحده و رژیم صهیونیستی، ایستادگی قابل توجهی داشته است. نیروهای مسلح عملکردی برجسته داشتند و دولت نیز توانست در سخت ترین شرایط، تأمین کالاها و خدمات عمومی را مدیریت کند و مردم نیز با تاب آوری خود، نقش مهمی ایفا کردند.

جهانگیری گفت: نخست، تداوم وضعیت موجود یعنی آتش بس و وضعیت نه جنگ و نه صلح؛ دوم، بازگشت به درگیری و تشدید تنش؛ و سوم، حرکت به سمت کاهش تنش ها و بهره گیری از ظرفیت های دیپلماتیک.

گزینه نخست یعنی استمرار وضعیت نه جنگ و نه صل، بدترین حالت ممکن است؛ زیرا آثار مخربی بر اقتصاد، جامعه و سایر حوزه ها دارد و نمی توان آن را برای مدت طولانی ادامه داد.

او معتقد است: در عین حال، ایران در این جنگ برخی ظرفیت های راهبردی خود را آشکار کرده است؛ ازجمله توان موشکی و ابزارهایی مانند تنگه هرمز که اکنون به عنوان اهرم های مهم قدرت مطرح هستند. تنگه هرمز به عنوان یکی از مهم ترین مسیرهای انرژی جهان در شرایط بحرانی می تواند، نقش تعیین کننده ای در معادلات جهانی داشته باشد. در کنار این موضوع، بازگشت تحریم های گسترده، مکانیسم اسنپ بک و حتی نوعی محاصره دریایی نیز وضعیت را پیچیده تر کرده است. این اقدامات هرچند از نظر حقوقی و انسانی محل ایراد هستند اما اثرات واقعی و جدی بر اقتصاد کشور دارند. در جریان جنگ نیز بخشی از زیرساخت های اقتصادی و صنعتی کشور آسیب دید و همین مسئله برخی ناترازی ها در حوزه انرژی و بودجه را تشدید کرده است.

جهانگیری ادامه داد: پس باید مسئولان کشور توجه کنند که ادامه سناریو استمرار وضعیت موجود یعنی نه جنگ، نه صلح، ما را به چه نقطه ای می رساند؟ مسئولان نظام باید بررسی کنند که آیا با استمرار این وضعیت، ما در ماه های آینده و سال های آینده می توانیم در وضعیت بهتری باشیم؟ واقعیت این است که حل مشکلاتی که اشاره شد با توجه به ظرفیت های مادی و انسانی و نیز تجربه های تاریخی پیشین، کشور به پیش نیازهای جدی ازجمله حضور فعال سرمایه گذاران داخلی و خارجی و حفظ و ارتقای سرمایه اجتماعی کشور و برخورداری از رضایت و مشارکت نخبگان و همه گروه های اجتماعی و سیاسی و بخش خصوصی فعال نیاز دارد که در این شرایط دشوار به نظر می رسد.

وی افزود: حالت دوم، بازگشت به جنگ است. بازگشت به جنگ به هیچ وجه مطلوب نیست. ایران هرگز از جنگ استقبال نکرده و نمی کند. البته آمادگی نظامی و دفاعی باید وجود داشته باشد زیرا ممکن است، طرف مقابل مجدداً آغازگر جنگ باشد؛ اما این موضوع با استقبال از جنگ متفاوت است و نباید چنین تلقی ای وجود داشته باشد که وقتی به نیت توافق، مذاکره می کنیم از مکر و دسیسه دشمن غافل شویم. نیروهای مسلح آمادگی کامل باید داشته باشند که الحمدالله نشان دادند همیشه آماده بوده و هستند.

او گفت: گزینه سوم، گزینه توافق و پایان جنگ است. که اکنون سیاست نظام و دولت بر پیشبرد این سناریو قرار دارد. اما درباره توافق، برخی به گونه ای صحبت می کنند که گویی امری ناپسند یا غیرقابل قبول است، در هر حال پایان جنگ با مذاکره تعیین می شود. همه می دانیم که نتیجه هر مذاکره ای به شورای عالی امنیت ملی و مقام رهبری گزارش می شود و پس از طی مراحل لازم و با رعایت چارچوب های مصوب، مسیر خود را طی می کند.

جهانگیری ادامه داد: مذاکره عزتمندانه به منظور پایان قطعی جنگ و رفع تحریم ها اصولی ترین و ثمربخش ترین گزینه برای بازگشت کشور به چرخه توسعه و حل مسائل اقتصادی و اجتماعی و معیشتی مردم است. اگر مذاکره از موضع قدرت و با پشتیبانی نظام تصمیم گیری و نخبگان مردم باشد، می تواند یک مذاکره راهبردی و مؤثر باشد. تاکنون نیز تجربه نشان داده که طرف مقابل نیز اذعان کرده که ایران در هیچ مذاکره ای بازنده نبوده است. به نظر من ترکیبی از دیپلماسی مبتنی بر قدرت، همراه با یک تیم کارآمد، می تواند نتیجه مطلوبی داشته باشد. منظور از تیم مذاکره کننده کارآمد، مجموعه ای است که بر کار تسلط داشته باشد، از اوضاع اقتصادی اجتماعی و سیاسی کشور اطلاعات کافی داشته باشد و از کارشناسان و صاحب نظران بهره ببرد. خوشبختانه مذاکره کنندگان فعلی و رییس آن در شرایط کنونی چنین ویژگی دارند و باید حمایت از این راهبرد به امر ملی تبدیل شود و همه ما هم مسئولانه با آن برخورد کنیم.

او در نهایت تأکید کرد: به نظر من یکی از وظایف مهم نخبگان کشور امروز این است که بدون ایجاد دوقطبی جنگ و صلح، آثار و تبعات هر یک از گزینه ها را به صورت روشن بیان کنند. باید مشخص شود که هر انتخاب چه پیامدهایی برای کشور، نظام و مردم دارد. اگر این موضوع به درستی تبیین شود، می تواند زمینه اجماع مناسبی را فراهم کند. نخبگان و فعالان سیاسی و مدنی نباید دچار انفعال یا هیجان زدگی و باقی ماندن در شرایط گذشته باشند. باید وضعیت جدید را با فهم و اقدام جدید به فرصت تبدیل کند. در واقع باید به شکل فعال در جهت شکل دهی و پیشبرد این راهبرد ملی برای عبور از شرایط سخت کنونی نقش آفرینی کنند.

جهانگیری معتقد است: در چنین شرایطی، نیاز به وحدت و همگرایی و همبستگی بیش از هر زمان دیگری احساس می شود و باید از دامن زدن به اختلافات پرهیز کرد. همان گونه که رهبری انقلاب نیز بر وحدت و پرهیز از تعمیق اختلافات تأکید داشته اند. به نظر من، کمک به شکل گیری اجماع ملی و کاهش شکاف های اجتماعی و سیاسی و حفظ و ارتقای دستاوردهای اجتماعی برآمده از وضعیت جنگ، ازجمله محوریت مسئله ایران برای اقشار جامعه، یکی از مهم ترین وظایف نخبگان است. جریان های سیاسی نیز باید در این مسیر حرکت کنند و صرفاً در موضع نقد دائمی باقی نمانند.

او افزود: ایجاد امید و افق گشایی مهم ترین رسالت مسئولان و نخبگان برای جامعه و خصوصاً نسل جوان است. امید منجر به حرکت جامعه به سمت پیشرفت و حل مشکلات هر چند دشوار می شود. امید صرفاً با شعار به وجود نمی آید، امید با تصمیم گیری های عاقلانه، سیاستگذاری های دقیق و چشم اندازهای روشن و باورپذیر و مدیریت های سالم و مورد قبول و عملکردهای نتیجه محور ایجاد می شود. مردم وقتی آثار مثبت ببیند و به عملکرد مدیران باور داشته باشند، امیدوار می شوند؛ یعنی مردم می بینند یا مطمئن هستند که با این رویکردها و مدیریت ها، اتفاقات مثبت و روشنی در زندگی شان خواهد افتاد. در سال 1392 که با شاخص های منفی در نتیجه تحریم ها و برخی مدیریت ها روبه رو بودیم، با صرف اعلام نتیجه انتخابات ریاست جمهوری، اطمینان مردم از اینکه تیم های کاربلد در بخش های مختلف کشور خصوصاً سیاست خارجی و اقتصادی مسئولیت می پذیرند، روند شاخص هایی مثل قیمت ارز، نرخ تورم، رشد اقتصادی به سمت بهترشدن، حتی قبل از اعلام تصمیمات اقتصادی دولت جدید آغاز شده بود. پیش از این هم در بخش اصلاحات و اعتماد به دولت اصلاحات شاهد بودیم که چگونه مسائل اقتصادی و اجتماعی کشور، روند چشمگیری به سوی توسعه همه جانبه گرفتند.

معاون اول دولت های یازدهم و دوازدهم گفت: در همین شرایط جنگی، کشور اکنون وارد دوره جدیدی شده است که مختصات متفاوتی دارد. من معتقدم وضعیت کشور پس از این جنگ، قابل مقایسه با قبل از آن نیست، فرصت های تاریخی نیز پیش آمده است. نیاز به اصلاحات جدی در حوزه های اقتصادی، اجتماعی و حکمرانی خواست مشترک جامعه و حاکمیت شده است. باید به این نکته توجه داشت که در تاریخ ثبت خواهد شد چه کسانی در این لحظات سرنوشت ساز، نقش آفرینی کردند و چه کسانی منفعل باقی ماندند و چه کسانی هم در برابر آن ایستادند. این مقطع، مقطع تصمیم گیری و اقدام است، نه انتظار، به رغم همه دشوارهایی که وجود دارد .در نهایت، آنچه اهمیت دارد این است که تصمیمی جمعی و مبتنی بر عقلانیت اتخاذ شود؛ چه در سطح دانشگاه ها، چه در محافل نخبگانی و سیاسی و مدنی و چه در سطح حاکمیتی. مسئولیت اصلی برعهده دستگاه های اجرایی است، اما نقش نخبگان و شکل گیری گفتمان راهگشا نیز در این مسیر تعیین کننده است.

جهانگیری اظهار کرد: به باور من؛ با توجه به شرایط خاص کشور و تحت تأثیر وضعیتی که به دنبال حمله تجاوزکارانه آمریکا و اسراییل بر ایران حادث شد، در میان افرادی که شانس مطرح شدن برای رهبری را داشتند، آقامجتبی خامنه ای مناسب ترین گزینه بود. برخی افراد پست های مهم را جدی نمی گیرند و تصور می کنند صرف داشتن شانس رأی آوری برای انتخاب شدن و قرار گرفتن در مسئولیت کافی است، اما این طور نیست. فرد انتخاب شده باید توان تصمیم گیری و سامان دهی مسائل کشور را داشته باشد. ابتدا باید توان فرد سنجیده شود و سپس شانس رأی آوری او در نظر گرفته شود؛ صرف داشتن شانس رأی نمی تواند دلیل کافی برای قرار گرفتن در جایگاه رهبری باشد. ایشان فرمانده کل قواست و باید نهادهای نظامی و اجرایی را به خوبی بشناسد، سلسله مراتب ارتش و سپاه را درک کند تا بتواند عزل و نصب فرماندهان را انجام دهد، و همچنین باید تحلیلی دقیق از شرایط کشور، مناسبات جهانی و نحوه تعامل با سایر کشورها داشته باشد. در چنین شرایطی، روی کار آمدن یک چهره جدید -حتی اگر چهره ای خوب و موجه باشد- به این معنا نیست که توانایی اداره کشور را دارد. آقامجتبی در دوران 37 ساله رهبری شهید، در کنار ایشان حضور داشته است؛ حداقل این بوده که در محتوای همه جلسات حضور داشته و به صحبت ها گوش می داده و قطعاً قبل و بعد از جلسات نیز گاها به صورت خصوصی با پدرشان گفت وگو کرده و درباره دلایل تصمیم ها رایزنی داشته است. این یعنی ایشان 37 سال دوره کارآموزی برای اداره کشور را طی کرده است. در مورد جهت گیری ها نیز، به نظر من اگر هر فرد دیگری هم جای ایشان بود، ممکن بود جهت گیری های متفاوتی اتخاذ کند، زیرا شرایط امروز با دوره های قبل تفاوت دارد و دیگر نمی توان کشور را مانند گذشته از نظر اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و سایر حوزه ها اداره کرد. باید پذیرفت پس از جنگ رمضان، دوره جدیدی برای ایران در حال رقم خوردن است و حتماً اوضاع به سمت بهتر شدن خواهد رفت. زیرا ادامه اداره کشور در وضعیت تلاطم ممکن نیست. در این چارچوب نیز لازم است مطالبات نسل جدید و اقتضائات امروز کشور به درستی درک شود. برداشت من این است که پس از دفع تهدید جنگ، حتماً شاهد اتفاقات اصلاحی جدی در کشور خواهیم بود.