معاون امور جوانان وزارت ورزش و جوانان اخیراً اعلام کرده است که مجموع مجردین هرگز ازدواج نکرده کشور 18 میلیون و 775 هزار و 452 نفر است . این عدد در فضای رسانه ای بازتاب گسترده ای پیدا کرده و حتی در برخی روایت ها به عنوان نشانه ای از بحران ازدواج در کشور مطرح شده است. اما آیا این عدد دقیقاً همان چیزی را نشان می دهد که در نگاه اول به نظر می رسد؟

بررسی اظهارات مسئولان و گفت وگو با شهلا کاظمی پور، جمعیت شناس، نشان می دهد اصل عدد اعلام شده لزوما نادرست نیست، اما نحوه ارائه آن می تواند تصویری اغراق آمیز از وضعیت تجرد در کشور ایجاد کند.

معاون امور جوانان وزارت ورزش و جوانان در اظهاراتی اعلام کرده است که مجموع افراد هرگز ازدواج نکرده در کشور به حدود 18.8 میلیون نفر رسیده است. او همچنین در بخش دیگری از اظهارات خود گفته بود تعداد افراد در معرض ازدواج شامل افراد هرگز ازدواج نکرده، مطلقه و بی همسر بر اثر فوت همسر، از حدود 12.6 میلیون نفر در سال 1403 به حدود 13 میلیون نفر در سال 1404 رسیده است.

در نگاه نخست، عدد 18 میلیون نفر این تصور را ایجاد می کند که کشور با جمعیت بسیار بزرگی از مجردها مواجه است که امکان ازدواج نیافته اند. اما جمعیت شناسان معتقدند برای فهم این آمار باید به نحوه محاسبه آن توجه کرد.

شهلا کاظمی پور با استناد به داده های سازمان ثبت احوال می گوید آمار رسمی زنان 15 ساله و بیشتر که هرگز ازدواج نکرده اند در سال 1403 حدود 15 میلیون و 700 هزار نفر بوده است. به گفته او، این آمار از جمله آمارهای قابل اتکاست؛ زیرا اطلاعات تولد، ازدواج و طلاق به صورت ثبتی در کشور ثبت می شود و برخلاف برخی برآوردهای جمعیتی، مبتنی بر داده های واقعی ثبت احوال است. کاظمی پور در عین حال تأکید می کند که درباره عدد 18 میلیون نفری باید مشخص باشد دامنه سنی و ترکیب جنسیتی افراد چگونه محاسبه شده است.

عنوان عدد / ادعا توضیح کوتاه

به اعتقاد این جمعیت شناس، مسئله اصلی نه در اصل عدد، بلکه در شیوه بیان آن است. او می گوید وقتی تعداد مردان و زنان هرگز ازدواج نکرده با یکدیگر جمع و به صورت یک عدد واحد اعلام می شود، ممکن است برداشت نادرستی در افکار عمومی ایجاد شود.

به گفته کاظمی پور، وقتی گفته می شود 18 میلیون نفر مجرد هستند، بسیاری از مخاطبان تصور می کنند کشور به 18 میلیون ازدواج نیاز دارد؛ در حالی که ازدواج یک رابطه دو نفره است و این عدد در عمل معادل حدود 9 میلیون ازدواج بالقوه خواهد بود، نه 18 میلیون ازدواج.

او این نوع بیان آمار را نوعی بازی با ارقام توصیف می کند که می تواند ابعاد مسئله را بزرگ تر از واقعیت نشان دهد.

یکی دیگر از استدلال های رایج این است که اگر میلیون ها نفر مجرد در کشور وجود دارند، چرا سالانه فقط چندصد هزار ازدواج ثبت می شود؟ کاظمی پور معتقد است این مقایسه از اساس نادرست است. به گفته او، قرار نیست همه افراد مجرد در یک سال ازدواج کنند. این جمعیت شناس می گوید در محاسبات جمعیتی بلندمدت مشاهده شده است که هر سال حدود 10 درصد از جمعیت مجرد وارد زندگی مشترک می شوند. این روند در سال های مختلف کم وبیش تکرار شده و کاهش تعداد ازدواج ها را نمی توان صرفاً با مقایسه آن با کل جمعیت مجرد توضیح داد. به گفته او، اگر قرار بود همه افراد مجرد در یک سال ازدواج کنند، عملاً در سال های بعد هیچ جمعیت مجردی باقی نمی ماند و آمار ازدواج به صفر می رسید.

نکته مهم دیگری که کاظمی پور بر آن تأکید دارد، تفاوت میان فرد مجرد و فرد دارای تجرد قطعی است. در برخی آمارهای اعلام شده، تعداد مردان مجرد زیر 45 سال و زنان مجرد زیر 40 یا 45 سال محاسبه شده است. اما به گفته این جمعیت شناس، قرار دادن همه این افراد در یک گروه تحلیلی می تواند گمراه کننده باشد.

او توضیح می دهد که فرد 20 ساله، 25 ساله یا حتی 30 ساله ای که هنوز ازدواج نکرده، لزوماً در گروه افرادی قرار نمی گیرد که احتمال ازدواجشان بسیار پایین است. به همین دلیل در مطالعات جمعیتی معمولاً مفهوم تجرد قطعی برای سنین بالاتر به کار می رود.

وقتی تعداد مردان و زنان هرگز ازدواج نکرده با یکدیگر جمع و به صورت یک عدد واحد اعلام می شود، ممکن است برداشت نادرستی در افکار عمومی ایجاد شود.

کاظمی پور می گوید در ادبیات جمعیت شناسی، افراد بالای 45 سال که هرگز ازدواج نکرده اند، در گروه تجرد قطعی قرار می گیرند. به گفته او، مردان مجرد زیر 45 سال یا زنان مجرد زیر 45 سال را نمی توان در این گروه قرار داد، زیرا بخش زیادی از آنها هنوز امکان ازدواج دارند. او برآورد می کند که تعداد افراد دارای تجرد قطعی در کشور فاصله زیادی با ارقام 18 میلیونی دارد و احتمالاً در حدود یک میلیون نفر است. به بیان دیگر، میلیون ها نفری که در آمار هرگز ازدواج نکرده ها قرار می گیرند، الزاماً افرادی نیستند که از چرخه ازدواج خارج شده باشند.

ادعای معاون امور جوانان وزارت ورزش و جوانان مبنی بر وجود حدود 18.8 میلیون نفر هرگز ازدواج نکرده را نمی توان کاملاً نادرست دانست؛ زیرا این عدد بر مبنای جمع کردن زنان و مردانی به دست آمده که تاکنون ازدواج نکرده اند. اما نحوه ارائه این آمار می تواند گمراه کننده باشد. این عدد به معنای وجود 18 میلیون نفر در تجرد قطعی نیست و همچنین به معنای نیاز کشور به 18 میلیون ازدواج هم نیست. افزون بر این، بخش بزرگی از افراد موجود در این آمار در سنین مختلف قرار دارند و همچنان در معرض ازدواج محسوب می شوند.

بنابراین ارزیابی این راستایی آزمایی آن است که ادعای مطرح شده از نظر عددی می تواند مبتنی بر داده های ثبتی باشد، اما بدون توضیح درباره دامنه سنی، تعریف تجرد و تفاوت میان هرگز ازدواج نکرده و تجرد قطعی ، تصویری اغراق آمیز از وضعیت ازدواج در کشور ارائه می دهد.