سیدحسن موسوی چلک، رییس انجمن مددکاران ایران در یادداشتی در روزنامه اعتماد نوشت: مروری بر زندگی مردم در جوامع مختلف نشان می دهد که بیشتر آنها بارها شرایط دشوار از قبیل سیل، زلزله، توفان، جنگ، بحران های بهداشتی، اقتصادی، سیاسی و سایر انواع بلایای طبیعی و غیرطبیعی را تجربه کرده اند. در کشور عزیزمان ایران هم تجربه بسیاری از این بحران های مختلف را داریم و هنوز هم به طور کامل برطرف نشده. اتفاقات اقتصادی و سیاسی سال های 1396، 1398، 1401 و 1404، سیل ها و زلزله ها، بحران کرونا و... نمونه ای از این بحران ها هستند. در چنین شرایطی برای مدیریت اثر بخش تر، مهارت های فردی و مهارت های اجتماعی و شرایط اجتماعی می تواند کمک کننده باشد. ازجمله این مهارت ها تاب آوری فردی و اجتماعی است. مروری بر منابع علمی نشان می دهد که در بعد فردی، مهارت تاب آوری، افراد را توانمند می سازد تا به طور مستقل بتوانند از شرایط سخت عبور کنند و پیامدهای منفی بحران ها کمتر ظهور و بروز پیدا کند چرا که گاهی افراد در همین شرایط سخت ممکن است به خودشان آسیب بزنند.

در بعد اجتماعی هم برخی معتقدند که تاب آوری اجتماعی را می توان ظرفیت تبدیل و تحول، تطبیق و سازگاری و توان مقابله با تنش و بحران های اجتماعی نامید. تاب آوری اجتماعی از ظرفیت و توانایی خاصی در افراد و گروه ها، خانواده ها و جوامع صحبت می کند که عمدتا یادگیری و سازگاری در تغییرات تحمیل شده و همچنین قدرت تطبیق با شرایط و مقتضیات را دربر خواهد داشت؛ این به ساده ترین معنا برخورداری از آغازی همیشگی است. تاب آوری اجتماعی به معنای سوختن و ساختن نیست بلکه یک رویکرد فعالانه و منطقی رفتار کردن در بحران است. معمولا افراد و جوامع درگیر بحران، به جای مسوولیت پذیری و مدیریت کردن بحران، منتظر کمک بودند، تاب آوری اجتماعی به معنای ایفای نقش است.

در واقع می توان این گونه اشاره کرد که تاب آوری اجتماعی به عنوان ظرفیت یک گروه اجتماعی برای مقابله مشارکتی با ناملایمات و برقراری مجدد رفاه تعریف می شود که با خلق مشترک چارچوب ها و معانی جدید در پاسخ به شرایط اجتماعی در حال تغییر مشخص می شود.

تاب آوری اجتماعی به توانایی شما در پرورش، مشارکت و حفظ روابط اجتماعی مثبت و تحمل و بهبودی از عوامل استرس زای ناشی از شرایط بحرانی اشاره دارد. افراد تاب آور اجتماعی برای دیدگاه های متنوع ارزش قائل هستند و قادر به ارتباط، تعامل و ارتباط موثر با دیگران هستند. تاب آوری اجتماعی همچنین شرایطی ایجاد می کند که افراد در جامعه بتوانند با دیگران تعامل داشته باشند و به جامعه کمک کنند. لذا ما به مردم و اجتماعی نیاز داریم که تاب آور باشد و بتواند در مقابل شوک ها و بحران های بهداشتی شبیه ویروس کرونا، به گونه ای عمل کند که بحران های شدیدتری ایجاد نشود و افراد در این جامعه بتوانند به شرایط قبل برگشته و به زندگی خود ادامه بدهند و به عبارت دیگر، تعادل و توازن در زندگی ایجاد شود. معمولا در جوامع تاب آور، افراد برای مدیریت بحران ها راه های منطقی تر را انتخاب می کنند تا کمترین پیامد منفی را برایشان به دنبال داشته باشد. آنچه در کنار شرایط کلان مهم بوده، این است که هر یک از ما برای فراگیری مهارت تاب آوری اقدام کنیم.

اگرچه فکر می کنم محیط های اجتماعی مثل مدرسه، رسانه ها و... نیز در کنار خانواده ها می توانند در این زمینه تاثیرگذار باشند تا مردم و جامعه ای تاب آور داشته باشیم. به دلیل اهمیت موضوع تاب آوری بود که سال 1398 شعار سال انجمن مددکاران اجتماعی ایران را مددکاری اجتماعی و تاب آوری اجتماعی انتخاب کردیم، چراکه فقدان یا به عبارت بهتر ضعف این مهارت در میان مردم لذت زندگی کردن را از ما می گیرد. در واقع نشان می دهد که چقدر ظرفیت و توانایی عبور به سلامت و بازگشتن از وضعیت های دشوار را داریم و چقدر می توانیم خود را پس از بروز موقعیت های سخت، ترمیم کنیم. معتقدم ما همیشه نمی توانیم جلوی اتفاقاتی که زندگی ما را تحت تاثیر قرار می دهند، بگیریم و بدون شک برای تاثیرپذیری منفی کمتر از این اتفاقات، مهارت ها می توانند به ما کمک کنند که تاب آوری هم یکی از این مهارت های مهم هست و حتی می توانم اشاره کنم که داشتن مهارت تاب آوری و تحمل سختی باعث می شود با موفقیت از رویدادهای ناگوار عبور کنیم. با داشتن این مهارت با وجود قرار گرفتن در معرض بحران های شدید، می توانیم رشد کنیم و قوی تر شویم. لذا لازم است برای یادگیری این مهارت در بسته های زندگی خود جایی پیش بینی کنیم چون از طریق آموزش، قابل فراگیری است و ذاتی نیست. این مهارت کمک می کند اعتماد به نفس بالاتری داشته باشیم، توانایی حل مسائل را در خود افزایش دهیم و چون می دانیم که بحران ها و مشکلات به شکل های مختلف بخشی از زندگی روزمره ما هستند لذا با پذیرش این واقعیت برای تقویت خود برای عبور از این موانع و مشکلات آماده می شویم. به همین دلیل تاب آوری اجتماعی را می توان ظرفیت تبدیل و تحول، تطبیق و سازگاری و توان مقابله با تنش و بحران های اجتماعی نامید.

در مددکاری اجتماعی، مفهوم تاب آوری از یک مهارت فردی برای بازگشت به عقب پس از بحران، به یک فرآیند پویا، چندوجهی و نظام مند تغییر پیدا کرده است. لذا تاب آوری به عنوان ظرفیت افراد، خانواده ها، سازمان ها و جوامع برای انطباق مثبت با ناملایمات، بحران های مختلف طبیعی و غیرطبیعی مهم تعریف می شود. لذا تاب آوری چیزی نیست که یک فرد دارد بلکه فرآیندی است که او در چارچوب بافت اکولوژیکی -اجتماعی خود در آن مشارکت می کند. این فرآیند تحت تاثیر عوامل میانجی مانند عاملیت، مهارت های مقابله ای و حمایت های بیرونی ازسوی خانواده، مدارس و سیستم های اجتماعی است. فدراسیون جهانی مددکاران اجتماعی IFSW، انجمن جهانی مدارس (دانشگاه ها) مددکاری اجتماعیIASSW و شورای بین المللی رفاه اجتماعی (ICSW) به طور مشترک دستور کار جهانی برای مددکاری اجتماعی و توسعه اجتماعی را تدوین کرده اند که مسیر حرفه را از سال 2020 تا 2030 تعریف می کند. این دستور کار به صراحت برای تقویت جایگاه مددکاری اجتماعی، کمک به سازمان ها برای کسب مشارکت های جدید و افزایش اعتماد به نفس مددکاران اجتماعی طراحی شده است تا آنها را قادر سازد سهم قوی تری در توسعه سیاست های جهانی داشته باشند و دستور کار دهه کنونی با عنوان هم سازی تحول اجتماعی فراگیر مشخص شده است. این موضوع چنان دارای اهمیت بود که سال 1398 انجمن مددکاران اجتماعی ایران شعار سال را مددکاری اجتماعی و تاب آوری اجتماعی نامگذاری کرده و کنگره بین المللی هم برگزار کرده بود. براساس مطالعات ما، می توان به مولفه های مهمی در حوزه تقویت تاب آوری اجتماعی اشاره کرد.این عوامل الزاما در بعد فردی نیستند، چراکه ما در مددکاری اجتماعی به همه ابعاد توجه داریم و نمی توان تاب آوری اجتماعی را بدون درنظر گرفتن نوع حکمرانی و شرایط جامعه افزایش داد. ازجمله این مولفه ها می توان به این موارد اشاره کرد:

٭ احساس عدالت اجتماعی و فراگیری عدالت اجتماعی

٭ نوع حکمرانی و مدیریت جامعه واعتماد مردم به این نهادی حکمرانی

٭ سرمایه اجتماعی (اعتماد اجتماعی، مشارکت اجتماعی و...)

٭ برابری در برابر قانون

٭ امید اجتماعی و امید به آینده بهتر (هر چه مردم امیدوارتر باشند، هم از زندگی فردی لذت بیشتری می برند، هم از زندگی اجتماعی شان. یعنی دولت و ملت در تعامل با همدیگر می توانند بستری را فراهم کنند که امید به آینده و تحقق اهداف و آرزوها بیش از پیش در جامعه جاری و ساری شود. جامعه ناامید را مخاطرات و پیامدهای فراوانی تهدید می کند، بنابراین باید به هر بهانه ای امید را زنده نگه داشت و این در شرایط کنونی انتخابی بسیار مهم و ضروری است)

٭ شفافیت و پاسخگویی به مردم در همه شرایط

٭ شایسته گزینی در کشور

٭ وجود شبکه های اجتماعی قوی در جامعه و محیط اجتماعی حمایت گر

٭ پذیرش تنوع اجتماعی و احترام به همه اقوام و توجه به همه آنان

٭ عدم تبعیض در جامعه در برخورداری از امتیازات و تسهیلات و فرصت ها

٭ تعلق فرهنگی و ارزش های اجتماعی مشترک (هویت مشترک)

٭ انسجام اجتماعی (تاب آوری اجتماعی می تواند زمینه را برای افزایش انسجام اجتماعی فراهم کند که از الزامات جامعه سالم هستند)

٭ مسوولیت پذیری اجتماعی بالا در قبال مردم و جامعه

٭ سازماندهی اجتماعی در شرایط مختلف ازجمله شرایط بحرانی

٭ اهداف و منافع یا علایق مشترک

٭ کارآمدی حکمرانان در پاسخگویی به موقع و درست به مشکلات و نیازها در شرایط مختلف ازجمله شرایط بحرانی (مدیریت تاثیرگذار در بحران ها و ریسک های مختلف) و وجود نظام حکمرانی تطبیقی در شرایط عادی و بحرانی (سیستم های حکمرانی که پاسخگو، شفاف و فراگیر هستند، همکاری و مشارکت بین ذی نفعان مختلف را تشویق می کنند و واکنش موثرتر و به موقع تری را هنگام بحران ها ترویج می دهند. مقامات باید ساختارهایی ایجاد کنند که پیش بینی، سازگاری و یادگیری از هر رویدادی را، چه در شرایط عادی و چه در شرایط اضطراری یا فاجعه، تسهیل کند. چنین سیستم هایی تصمیم گیری موثر و توسعه ساز و کارهای پاسخگویی بیشتر را تسهیل می کنند).

٭ وجود زیرساخت ها، آمادگی فناوری و دسترسی به خدمات حیاتی در شرایط بحرانی (شامل منابعی مانند سیستم های ارتباطی پایدار، منابع انرژی پایدار، شبکه های حمل و نقل قوی و خدمات حیاتی بادوام که تداوم عملکرد را در طول ناملایمات تضمین می کند. گنجاندن این منابع حیاتی در برنامه ریزی استراتژیک اجتماعی برای مواقع اضطراری، ظرفیت جوامع را برای مقابله موفقیت آمیز با ناملایمات افزایش می دهد).

٭ تنوع و چابکی اقتصادی مولف دیگر است. انعطاف پذیری اقتصاد در دستیابی به تاب آوری اجتماعی نقش مهمی دارد. جوامعی که به صنایع یا بخش های محدود متکی هستند، در برابر شوک ها و اختلالات آسیب پذیرترند. تقویت تنوع اقتصادی، ترویج نوآوری ها و سرمایه گذاری در آموزش و توسعه شایستگی ها، به توانایی جوامع در مقاومت و سازگاری با تغییرات و غلبه بر شرایط اضطراری کمک می کند.

٭ پایداری زیست محیطی که در جوامع تاب آور بر آگاهی زیست محیطی و حفاظت از اکوسیستم ها، مانند صرفه جویی در مصرف انرژی و کاهش آسیب پذیری ها، مبتنی هستند. حفظ پایداری اجتماعی جوامع نه تنها بر جمعیت فعلی تاثیر می گذارد، بلکه توجه عمیقی به نسل های آینده نیز دارد. بنابراین، به طور پیچیده ای با تاب آوری اجتماعی مرتبط است و ظرفیت مدیریت موفقیت آمیز ناملایمات را افزایش می دهد.

٭ آموزش و دانش در زمینه افزایش تاب آوری بسیار موثر هستند. آموزش و ارتقای دانش، فرهنگ جامعه ای در حال رشد را پرورش می دهد که نسبت به نیازها و انتظارات متغیر جمعیت حساس است. سرمایه گذاری در آموزش گسترده در میان بخش های مختلف جامعه، برابری، نوآوری و توسعه مداوم ابتکارات متنوع در جامعه را ارتقا می دهد. این امر افراد را به مهارت های تفکر انتقادی مجهز می کند و ظرفیت آنها را برای مقابله موفقیت آمیز با شرایط یا ناملایمات متغیر افزایش می دهد. علاوه بر این، به استقلال و توانایی جمعیت های محلی برای واکنش فوری و فعال در پاسخ به بحران ها، بدون انتظار منفعلانه برای واکنش مقامات رسمی به چالش های متنوع، کمک می کند.

٭ مولفه مهم دیگر اقدامات مقابله ای انعطاف پذیر است که نشان می دهد اقدامات مقابله ای مثبت، مانند روحیه و امید، در مقایسه با اقدامات مقابله ای منفی، مانند احساس خطر، تهدیدهای درک شده یا علائم پریشانی، در افزایش تاب آوری بسیار موثرتر هستند. ترویج چنین اقدامات مقابله ای مثبتی به شدت به اقداماتی که توسط مقامات و سیستم های حاکم آغاز و اجرا می شود، ازجمله شفافیت سیاست ها و اقدامات، تخصیص عادلانه منابع، ارتقای سلامت روان و تقویت برنامه های آمادگی در برابر بلایا، وابسته است. تقویت امید و روحیه مردم را می توان با همکاری موثر بین افراد، جوامع و مقامات رسمی افزایش داد. چنین همکاری به بهبود رفاه و ظرفیت برای مقاومت موفقیت آمیز و سازگاری با بحران ها کمک خواهد کرد.

فراموش نکنیم که افزایش تاب آوری فردی و اجتماعی چندوجهی است که باید به همه آنان توجه شود و نمی توان به اصطلاح یک شبه آن را در جامعه افزایش داد یا نهادینه کرد. تاب آوری مستلزم یادگیری است و تاب آوری، امری ذاتی نیست بلکه مستلزم کسب مهارت هایی است که بتواند به افراد کمک کند در برخورد با شرایط سخت، مدیریت درستی داشته باشند. تاب آوری، پیامدهای منفی بحران های خانوادگی و اجتماعی را کاهش می دهد و اصولا کارکرد مهارت تاب آوری این است که سلامت اجتماعی افراد را حفظ کند تا آسیب نبینند، به همین دلایل تاب آوری نه یک اختیار، بلکه ضرورتی در جامعه است، اگر تاب آوری اجتماعی در جامعه نهادینه شود همبستگی اجتماعی در بحران ها نهادینه می شود.