ملیکا قراگوزلو؛ پسر جوانی در انتظار شروع کلاس، کنار دیوار دانشگاه ایستاده و چیزی شبیه فلش USB را از جیبش بیرون می آورد، چند پک کوتاه می زند و دوباره داخل جیبش می گذارد. چند متر آن طرف تر، جمعی دیگر کنار آبسردکن ایستاده اند و درباره طعم متفاوتی حرف می زنند: آیس هندوانه ؛ می گویند هم خنک تر است و هم گلو را کمتر می زند .

به گزارش فرارو، تا همین چهار پنج سال پیش، یکی از الزامات مصرف نیکوتین، داشتن پاکت سیگار و فندک بود که بوی ناخوشایندی هم در محیط پخش می کرد. اما این روزها داستان عوض شده است؛ نیکوتین در قالب انواع ویپ و پاد با طعم ها و بوهای فانتزی در دسترس است و راهش را به فضاهای بسته هم باز کرده. حالا دیگر بعید نیست در هر اداره، صف انتظار، دانشگاه یا حتی پاساژی سرپوشیده، بوی خوشایندی از نیکوتین مشام تان را پر کند.

کشورهای مختلف جهان ممنوعیت ها و محدودیت های سفت و سختی در عرضه محصولات دخانی، به ویژه سیگارهای طعم دار، ویپ و پاد دارند. کشور ما هم روی کاغذ ممنوعیت هایی اعمال کرده، اما در عمل هیچ سازوکاری برای نظارت به چشم نمی خورد؛ به طوری که در تمامی دکه ها و سیگارفروشی ها هم ویپ و پاد پیدا می کنید، هم سیگارهای طعم دار. شاید تنها قانونی که هنوز بعضی از فروشنده ها آن را رعایت می کنند، نفروختن سیگار به افراد زیر 18 سال باشد. با این حال، اقلامی مثل ویپ و پاد با این تصور نادرست و خطرناک که ضرر کمتری دارند ، حتی در سوپرمارکت ها هم قابل خریداری هستند.

همین تغییر در نحوه عرضه و تبلیغ محصولات دخانی است که موضوع ویپ و پاد را از یک مسئله شخصی فراتر برده و به یک معضل اجتماعی تبدیل کرده است. در واقع، همین رنگ ها و طعم های جذاب باعث ممنوعیت اکید آن ها در برخی کشورها شده است؛ جهان این روزها عمیقا نگران ترویج و عادی سازی مصرف نیکوتین در بین نوجوانان و جوانان است!

سیگار کشیدن دیگر آن قبح گذشته را ندارد. مصرف آن حالا رنگی تر و فانتزی تر شده است؛ دستگاه های کوچکی که کف دست جا می گیرند، کارتریج هایی که جای فندک و پاکت سیگار را گرفته اند و طعم دودشان از توت فرنگی و نعنا گرفته تا انبه و هندوانه متغیر است. این وسایل حتی حس وحال کلاسیک مصرف یک محصول دخانی را هم به شما نمی دهند.

این تغییر الگو به سادگی در فضاهای عمومی قابل مشاهده است. اگر زمانی عرف جامعه اجازه نمی داد که جوانان جلوی خانواده سیگار بکشند یا گوشه خیابان دودی به سمت آسمان بفرستند، حالا در سایه تبلیغاتی مثل ترک سیگار با پاد یا کم ضرر بودن این محصولات ، این رفتار کاملاً عادی سازی شده است. بدین ترتیب، فردی که پیش تر مجبور بود برای کشیدن سیگار به فضای باز برود یا حداقل دود آن را از جمع دور کند، دیگر بدون هیچ پنهان کاری و به راحتی در فضای بسته نیکوتینش را مصرف می کند؛ بدون بوی بد و بدون خاکستر.

علاوه بر این، داده های جدید نشان می دهد حدود 14 درصد جمعیت بالای 18 سال در ایران مصرف کننده انواع محصولات دخانی هستند. سهم مردان در این میان حدود 26 درصد و سهم زنان حدود 4.5 درصد اعلام شده است. همچنین مصرف روزانه سیگار در زنان 18 تا 24 سال از 0.1 درصد به 0.29 درصد رسیده که نشان دهنده افزایشی نزدیک به سه برابر است. هم زمان برخی مسئولان حوزه سلامت نیز از کاهش سن شروع مصرف به حدود 13 سال خبر داده اند.

اما شاید مهم ترین بخش این تصویر نگران کننده را بتوان در فاصله عمیق میان قانون و واقعیت بازار خلاصه کرد. طبق ابلاغیه های وزارت بهداشت و مواضع ستاد کشوری کنترل دخانیات، تولید، عرضه و فروش سیگارهای الکترونیکی در ایران کاملاً ممنوع است. این محصولات فاقد هرگونه مجوز قانونی برای ورود به شبکه رسمی توزیع هستند و صرفاً از مسیرهای غیررسمی و قاچاق در بازار عرضه می شوند.

با این حال، واقعیت بازار خلاف این موضوع را نشان می دهد. انواع دستگاه های ویپ، پاد، کارتریج و مایعات نیکوتینی به وفور در دسترسند؛ از فروشگاه های فیزیکی در سطح شهر گرفته تا کانال های فروش آنلاین و شبکه های غیررسمی تلگرامی و اینستاگرامی. این وضعیت، بازاری را شکل داده که دسترسی به موارد ممنوعه برای مصرف کننده نهایی همچنان به ساده ترین شکل ممکن فراهم است.

امروز بیش از 40 کشور جهان فروش ویپ را به صورت کامل ممنوع کرده اند. در کنار آن، ده ها کشور دیگر به جای ممنوعیت کامل، سراغ کنترل های هدفمند رفته اند؛ مثل ایجاد محدودیت در طعم ها، کنترل شدید تبلیغات، تغییر بسته بندی و جلوگیری از دسترسی نوجوانان.

در برخی کشورها مانند سنگاپور، استفاده و نگهداری ویپ اساسا غیرقانونی است و برخورد بسیار سخت گیرانه ای با متخلفان صورت می گیرد. در هند نیز تولید، واردات و فروش این محصولات به طور کامل ممنوع شده است.

در مقابل، کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی به جای ممنوعیت کامل، مقررات سخت گیرانه ای اعمال کرده اند. در این کشورها، ویپ زیرمجموعه قوانین سخت دخانیات قرار گرفته و محدودیت هایی مانند حداقل سن خرید (18 یا 21 سال)، ممنوعیت تبلیغات گسترده، الزام به درج هشدارهای بهداشتی و در برخی موارد محدودیت طعم ها وجود دارد. در بعضی کشورها حتی محصولات یکبارمصرف به طور خاص هدف قانون گذاری قرار گرفته اند، چراکه دسترسی به آن ها آسان تر و مصرفشان سریع تر است.

نکته مهم در سیاست گذاری جهانی، تمرکز بر جذابیت ظاهری این محصولات است. بسیاری از مقررات جدید نه صرفا متمرکز بر خود دستگاه، بلکه درباره تنوع طعم ها، طراحی ظاهری و شیوه بازاریابی وضع شده اند. تجربه جهانی نشان داده ورود نوجوانان به چرخه مصرف نیکوتین، بیشتر بر طعم دار و کم بو بودن این دستگاه ها تکیه دارد.

تقریبا تمام نهادهای بین المللی بر یک نکته مشترک و خطرناک تاکید دارند: نیکوتین یک ماده اعتیادآور است و به هر شیوه ای که مصرف شود، وابستگی ایجاد می کند؛ با این تفاوت که ویپ ها نحوه ورود افراد جدید به چرخه مصرف و اعتیاد را تغییر داده اند.

در هشدارهای هر ساله سازمان بهداشت جهانی (WHO)، سیگارهای الکترونیکی و محصولات نیکوتینی طعم دار به عنوان اقلامی معرفی می شوند که مصرف را برای افراد غیرسیگاری، به ویژه نوجوانان جذاب تر می کنند. طعم های میوه ای، شیرین یا خنک کننده که تلخی نیکوتین را پوشش می دهند، از جمله عواملی هستند که در کاهش سن شروع مصرف نقش پررنگی دارند.

بنابراین، بحث سلامت در این حوزه دیگر به فرد مصرف کننده محدود نمی ماند. کاهش سن شروع مصرف، افزایش دسترسی و تغییر الگوهای رفتاری نسل جدید، این مسئله را به سطح سیاست گذاری عمومی و سلامت جمعی منتقل کرده است. حالا نگرانی اصلی، شکل گیری نسلی جدید از مصرف کنندگان نیکوتین است؛ نسلی که اعتیادش تدریجی تر، کم حاشیه تر و البته در ظاهر کم خطرتر از گذشته رخ می دهد.

منبع: فرارو