به نقل از ایسنا، ایران و بویژه کلان شهر پرجمعیت تهران، طی سال های اخیر با بحران کاهش منابع آب مواجه شده است. تغییرات اقلیمی، افزایش دمای هوا و کاهش بارش ها، منابع تجدیدپذیر آب را به شدت کاهش داده و بر بسیاری از مناطق کشور اثرگذار بوده است. این بحران چالش های فراوانی را در تأمین آب شرب، کشاورزی و صنعت ایجاد کرده است.

به گفته کارشناسان اصلاح ساختارهای مدیریتی، تقویت فرهنگ مصرف بهینه آب و مشارکت فعالانه مردم و نهادهای مختلف از ضروریات اساسی برای عبور از این بحران ها به شمار می رود.

آنطور که تحلیلگران می گویند علاوه بر عوامل طبیعی، ضعف در حکمرانی منابع آب، نبود متولی واحد و ناکارآمدی در اجرای سیاست ها، بحران آب در تهران و سایر نقاط کشور را طی سالهای گذشته تشدید کرده است.

به گفته کارشناسان، جمعیت زیادی در استان تهران مستقر شده و این در حالی است که تهران فقیرترین استان کشور از نظر سرانه منابع آب تجدیدپذیر داخلی است.

یکی از شاخص های کلیدی در سیاست گذاری آب، حجم آب تجدیدپذیری است که از طریق بارش وارد منابع سطحی و زیرزمینی می شود. اگر این حجم را بر جمعیت تقسیم کنیم، شاخص سرانه آب تجدیدپذیر به دست می آید و تهران در این شاخص پایین ترین رتبه را دارد.

این استان با منابع محدود آبی و جمعیتی بالا دچار ناهماهنگی جدی بین عرضه و تقاضاست. البته دولت در طی دهه های گذشته تلاش کرده با احداث سدهایی مثل امیرکبیر، طالقان و سد لار و اجرای طرح های انتقال آب از این سدها، منابعی را از سایر استان ها به استان تهران منتقل کند که مقداری وضعیت این شاخص را بهبود داده است. ولی حتی با وجود انتقال های آب انجام شده، استان تهران از عدم تناسب جمعیت ساکن در این استان و منابع آب محدود رنج می برد.

تهران فقیرترین استان کشور از نظر سرانه منابع آب تجدیدپذیر داخلی است. یکی از شاخص های کلیدی در سیاست گذاری آب، حجم آب تجدیدپذیری است که از طریق بارش وارد منابع سطحی و زیرزمینی می شود.

علاوه بر این، ما در یک خشکسالی شدید هستیم. پنج سال است که بارش ها در تهران پایین تر از نرمال بوده و سال گذشته فقط 50 درصد بارش متوسط درازمدت را دریافت کرده ایم. این یعنی نصف میزان مورد انتظار. طبیعتاً در چنین شرایطی، حتی اگر در هر کشور دیگری بودیم، دچار تنش آبی می شدیم.

یکی از موضوعاتی که مطرح می شود این است که آیا طی سالهای گذشته هشدارها دیر به مردم اعلام شده است؟ به گفته کارشناسان، شاید یکی از دلایل این است که چون هر سال چنین هشدارهایی داده می شود، مردم به آن عادت کرده اند. بخشی از ضعف اطلاع رسانی هم ناشی از نهادهایی خارج از وزارت نیرو بوده است که در اطلاع رسانی به موقع به مردم محدودیت ایجاد کردند. محدودیت هایی که نهادهای مختلف مثل استانداری ها، فرمانداری ها برای انتقال پیام های وزارت نیرو به مردم در خصوص کم آبی ایجاد می کنند،

در منابع علمی از مسئله آب به عنوان یکی از مسائل بدخیم یا شرور یا بغرنج یاد می شود. از ویژگی های مسائل بدخیم وجود ذینفعان، بازیگران و عوامل متعدد، نیاز به جامع نگری و دیدن همه وجوه مسئله و اهمیت تعریف و صورت بندی مسئله است. مثلا اگر در تعریفِ صورت مسئله بگوییم به دلیل تداوم خشکسالی با مشکل روبرو شده ایم، لابد راه حل هم این می شود که دعا کنیم باران بیاید و صرفه جویی کنیم. ولی اگر برای عوامل انسانی و مدیریتی هم نقش قائل شویم ممکن است به نتایج دیگری برسیم مثلا علاوه بر صرفه جویی نیاز به بازنگری در عملکرد خود و یا سیستم حکمرانی احساس کنیم.

لازم نیست ساختارهای نهادی را تغییر دهیم صرفا باید هماهنگی بین نهادها ایجاد شود، به طور مثال در تهران در سال های خشک مانند امسال حتی در کشورهایی که پر باران تر از ما هستند و امکانات بیشتری دارند، خشک کردن چمن ها، تغییر روش های آبیاری و افزایش فرهنگ سازی مورد توجه قرار می گیرد، در تهران اما به عنوان یک شهر حساس به آب تغییری صورت نگرفته است.

متاسفانه بعضا شاهدیم که در ساعات بسیار گرم شبانه روز، آبیاری چمن صورت می گیرد، حتی از چمن های کم آب بر در پایتخت استفاده نمی شود و این در حالی است که باید در تهران تغییر نگرش در این حوزه صورت بگیرد.

از سوی دیگر تبلیغات محیطی دیرهنگام شروع شده و کافی نیست، در مناسبت های مختلف به سرعت بیلبوردها تغییر می کند اما در حوزه آب شاهد چنین رویکردی نیستیم. آب مایه حیات است و باید در حوزه فرهنگ سازی در مصرف آب باید اقدامات جدی تری صورت بگیرد.

در این زمینه لازم است از ترکیبی از تخصص های مختلف آب، جامعه شناسی و روان شناسی استفاده شود تا تبلیغات محیطی بیشترین اثربخشی را داشته باشد. به عنوان مثال اگر شیرآلات تهران را استاندارد کنیم، مصرف آب تهران حداقل 15 تا 20 درصد کاهش پیدا می کند.

در سال های معمولی نیمی از آب تهران از آب انتقالی از سدها تامین می شود و نیمی دیگر از منابع آب زیرزمینی تامین می شود. چاه های تامین آب شرب تهران در نیمه جنوبی شهر تهران قرار دارند، قسمت شمالی آبخوان تهران وضعیت نامناسبی به لحاظ کیفیت آب دارد و ساختار سازندی آن برای برداشت آب مناسب نیست. در سال های خشکی که کم بارشی موجب می شود که آورد ورودی به سدها کاهش یابد، آب زیرزمینی متقبل 60 درصد تامین آب تهران می شود.

انتقال آب بین حوضه ای در نگاه اول شاید راه حل به نظر برسد، ولی در عمل بحران را از جایی به جای دیگر منتقل می کند. آبی که از سدها در تهران منتقل می شود بین حوضه ای است. آبی که از لتیان و ماملو منتقل می شود برای تهران موجب افت شدید آب های زیرزمینی در دشت ورامین شده و بسیاری از تالاب های آن منطقه خشک شده است.

آبی که از لار به تهران منتقل می کنیم متعلق به استان مازندران است و این استان نیز علی رغم بارش متاثر از فرونشست است و مشکلات زیادی برای تامین شرب این استان وجود دارد. آبی که از طالقان منتقل می شود می توانست مقداری کم آبی دشت قزوین را جبران کند. به طور کلی انتقال آب منجر به تخریب منابع در مبدا و افزایش وابستگی در مقصد می شود.

درواقع با طرح های انتقال آب تهران بی آبی به استان های دیگر صادر می شود. دو طرح جدید دیگر انتقال آب به تهران نیز در دست بررسی قرار داشته که قطعا پیامدهای مثبت و منفی متعددی را به دنبال دارد. سوالی که مطرح می شود این است که تا چه زمانی می خواهیم به این کار ادامه دهیم.

تحلیلگران می گویند تهران به جای توسعه بیشتر، باید جمعیت و ساخت وساز را مدیریت کند، نه اینکه بیشتر گسترش یابد و آب را از سایر استان ها بگیرد. وقتی شهر مدام گسترش می یابد، اما فکر تأمین آب آن نشده، نتیجه اش بحران است. ساخت برج ها، مراکز تجاری و سکونتگاه های جدید بدون مطالعه ظرفیت منابع، شرایط را بدتر کرده است.

تهران دیگر توان پذیرش این حجم از جمعیت و مصرف را ندارد. توسعه پایدار یعنی اول منابع را بسنجیم، بعد توسعه دهیم. ولی در عمل اول توسعه می دهیم، بعد دنبال منابع می گردیم.

راه حل کلی، اقدامات مردم و اقدامات دولت است؛ هم مردم و هم دولت بخشی از راه حل هستیم و البته افق زمانی هم مهم است. در کوتاه مدت و شرایط فعلی برای عبور از تابستان، مردم و شهروندان باید به فکر مصرف صحیح و کمتر باشیم.

کارشناسان می گویند نیازمند برداشتن گام های اساسی در سه محور هستیم: 1- هماهنگی و هم افزایی ارکان مختلف حکومت، 2- اجماع کارشناسی و تخصصی و 3- همراه کردن مردم. این سه محور را می توان سه نوع سرمایه تلقی کرد: سرمایه مدیریتی، سرمایه علمی و سرمایه اجتماعی. در بخش علمی می توان از تجارب بین المللی هم استفاده کرد.

بسیاری از تحلیلگران معتقدند که عمده مشکل ما در حوزه آب مربوط به حکمرانی ناکارآمد آب است و این مسئله فراتر از وزارت نیرو است. می شود گفت از دهه 40 و با دخالت جدی دولت در مدیریت منابع آب و در ادامه آن در چند دهه اخیر با بارگذاری های بیش از حد بر منابع آبی روند نزولی که منجر به وضعیت فعلی شده، شروع شده است.

با تمام این اوصاف، حکمرانی آب زیر مجموعه از حکمرانی کلان کشور است و از اصول حکمرانی خوب آب، مشارکت ذینفعان، شفافیت، پاسخگویی، مسئولیت پذیری، توسعه نهادی، تعامل با بخش خصوصی و اهمیت به جایگاه شهروندان است.

به گفته مسوولان صنعت آب، کاهش مصرف با همراهی مردم باعث دلگرمی است، اما کافی نیست. شهروندان باید به کوچک ترین جزییات مصرف آب دقت کنند؛ شیر آب را در خانه هایی که فشار آب مناسب است نیمه باز نگه دارند یا شیرآلات را به ابزارهای کاهنده مصرف آب مثل رگلاتور یا پرلاتور (درافشان) مجهز کنند، زمان دوش گرفتن را به زیر 8 دقیقه کاهش دهند، نشت شیرآلات و کولرهای آبی را جدی بگیرند و به شماره 122 تخلفات مربوط به بدمصرفی آب را گزارش دهند.

ماشین های ظرفشویی و لباسشویی را فقط با ظرفیت پر روشن کنند تا از مصرف آب برای شستن حجم محدود ظرف یا لباس خودداری شود. در استفاده از مواد شوینده افراط نشود چون در این صورت، آب بیشتری برای آبکشی مورد نیاز خواهد بود. باغچه ها بعد از تاریکی هوا آبیاری شود تا تلفات تبخیر به حداقل برسد.

اقدامات تمیزکاری اساسی و پرمصرف مثل قالی شویی به اواخر پاییز یا زمستان موکول شود. شستشوی خودرو ترجیحا در کارواش ها انجام شود و در صورت شستشو در منزل، از شلنگ آب استفاده نشود. به هیچ وجه برای جاروی مشاعات ساختمان ها از شلنگ آب استفاده نشود و ساکنین ساختمان ها بر مصرف آب در حین نظافت مشاعات نظارت کامل داشته باشند.