قطار دیپلماسی سرانجام به ایستگاه اول رسید؛ هرچند نه در سوییس! بر اساس آخرین گزارش ها، مراسم حضوری امضای تفاهم نامه در ژنو لغو شد و دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان با امضای الکترونیکی و غیرحضوری سند 14 ماده ای، رسماً نقطه پایانی بر درگیری ها گذاشتند. اما این امضا، نه تنها پایان راه نیست، بلکه سوت آغاز دشوارترین بخش این ماراتن است؛ 60 روز مذاکره فشرده و نفس گیر برای حل وفصل اختلافاتی که بیش از دو دهه میان تهران و واشنگتن رسوب کرده اند. با توجه به فشارهای داخلی در هر دو کشور، نقش مخرب اسراییل و موانع پیچیده حقوقی، ناظران معتقدند این مهلت 60 روزه پیچیده ترین روند دیپلماتیک سال های اخیر خواهد بود؛ روندی شکننده که موفقیت در آن نیازمند عبور از 6 خوان پرخطر و پرالتهاب است.

در ادامه به بررسی 6 چالش و مانع اصلی پیش روی مذاکرات 60 روزه تهران و واشنگتن می پردازیم:

پرونده هسته ای همچنان کانون اصلی اختلافات تهران و واشنگتن است. موضوعاتی مانند محل غنی سازی، سطح غنی سازی، تعیین نیازمندی های هسته ای ایران، سرنوشت ذخایر اورانیوم با غنای 60 درصد و همچنین رژیم بازرسی و راستی آزمایی، از جمله مسائل پیچیده ای هستند که باید در این 60 روز تعیین تکلیف شوند.

این موضوعات صرفاً فنی نیستند، بلکه پیامدهای سیاسی گسترده ای دارند. در دو دوره مذاکرات اخیرِ ایران و آمریکا در دولت ترامپ (که هر دو به رویارویی نظامی ختم شد)، تهران و واشنگتن دقیقاً در دو سویِ خط قرمز غنی سازی در خاک ایران قرار داشتند و همین مسئله، مهم ترین بن بست مذاکراتی را رقم زد.

زمان یکی از مهم ترین موانع پیش روی مذاکرات است. دیپلمات ها معتقدند 60 روز برای حل اختلافاتی که طی دو دهه انباشته شده اند، زمان بسیار محدودی است. حتی اگر دو طرف بر سر اصول کلی به تفاهم برسند، تبدیل این تفاهم به سازوکارهای اجرایی، حقوقی و قابل راستی آزمایی نیازمند زمان بسیار بیشتری است. به همین دلیل، سناریوی تمدید دوره مذاکرات یکی از محتمل ترین گزینه هایی است که گفته می شود در خود تفاهم نامه نیز پیش بینی شده است.

دونالد ترامپ از سال 2016 تاکنون همواره برجام را تحقیر کرده و وعده داده که توافق او با ایران، بسیار بهتر از توافق دموکرات ها خواهد بود. او اکنون در حالی روبه روی ایران نشسته که در داخل آمریکا زیر فشار سنگین رقبای سیاسی و رسانه ها قرار دارد. منتقدان ترامپ می گویند او بازگشایی تنگه هرمز را به عنوان دستاورد می فروشد، در حالی که این آبراه پیش از آغاز جنگ نیز باز بود! از این رو، ترامپ به شدت نیازمند یک دستاورد سیاسی ملموس است تا آن را در افکار عمومی آمریکا توجیه کند.

در سوی دیگر، جمهوری اسلامی نیز با چالش های سیاسی داخلی مواجه است. تجربه های پیشین (مانند برجام در دولت های دوازدهم و سیزدهم) نشان داده که جریان های رادیکال و تندرو در ایران همواره در موضوعات مرتبط با آمریکا نقش آفرینیِ بازدارنده دارند؛ جریانی که هم اکنون نیز در تجمعات، رسانه ها و برنامه های تلویزیونی نفوذ قابل توجهی دارد.

بر اساس شنیده ها، یکی از بندهای تفاهم اولیه، تعهد متقابل ایران (و متحدانش) و آمریکا (و شرکای منطقه ای اش) برای خودداری از اقدامات تهاجمی علیه یکدیگر است. توقف درگیری ها در تمام جبهه ها از جمله لبنان، نیازمند تغییراتی در راهبرد منطقه ای است.

در این میان، نقش اسراییل بسیار تعیین کننده و مخرب ارزیابی می شود. نگرانیِ جدی این است که اسراییل برای تخریب روند دیپلماسی، دست به اقدامات ایذایی بزند. حمله مستقیم تل آویو به ایران یا انجام عملیات سایبری، خرابکاری در تأسیسات، ترور مقامات و افشای اطلاعات محرمانه، ابزارهایی هستند که اسراییل سابقه طولانی در استفاده از آن ها دارد و می تواند با نفوذ لابی های خود در واشنگتن، روند مذاکرات را به بن بست بکشاند.

رفع تحریم ها، قلب تپنده این مذاکراتِ 60 روزه برای ایران است. آمریکا طی دهه های گذشته شبکه ای پیچیده و درهم تنیده از تحریم های اولیه و ثانویه علیه ایران وضع کرده است. بخشی از این تحریم ها با فرمان اجرایی رییس جمهور و بخش دیگر با مصوبات کنگره اعمال شده اند.

لغو تحریم ها در نظام حقوقی آمریکا با پیچیدگی های فراوانی همراه است و اختیارات رییس جمهور برای تعلیق آن ها محدود است. مخالفت احتمالی جمهوری خواهان تندرو و بخشی از دموکرات ها در کنگره، می تواند هزینه سیاسی توافق را برای کاخ سفید به شدت افزایش دهد و دسترسی ایران به دارایی های بلوکه شده را مختل کند (دقیقاً مشابه نقشی که جمهوری خواهان در سال 2015 ایفا کردند).

ایران و آمریکا در اوج دوران بی اعتمادیِ متقابل قرار دارند؛ بی اعتمادی عمیقی که حاصل دهه ها تقابل، خروج یک جانبه ترامپ از برجام و دو جنگ اخیرِ 12 و 40 روزه است.

هر توافق بین المللی نیازمند سازوکاری روشن برای راستی آزمایی است. ایران و آمریکا در این فرصتِ محدود باید به سازوکاری قابل قبول برای نظارت، راستی آزمایی و تضمین اجرای تعهدات دست پیدا کنند؛ موضوعی که یافتن فرمولِ آن، شاید به اندازه خود توافق نهایی دشوار و حیاتی باشد.

منبع: فرارو