فرارو عبدالحمید صیام، کارشناس ارشد مسائل خاورمیانه در روزنامه القدس العربی

به گزارش فرارو و به نقل از روزنامه القدس العربی، آمریکا و ایران پس از 107 روز درگیری شدید، سرانجام به یک یادداشت تفاهم اولیه برای پایان دادن به جنگ رسیدند. این توافق مهم شامل بازگشایی تنگه هرمز، لغو محاصره اقتصادی و شروع یک فرصت 60 روزه برای مذاکره است. در این مذاکرات قرار است درباره برنامه هسته ای ایران، لغو تحریم ها، آزاد شدن پول های بلوکه شده و بازگشت ایران به اقتصاد جهانی تصمیم گیری شود.

عبدالحمید صیام می گوید: این توافق به خوبی نشان می دهد که دونالد ترامپ با وجود شعارهای تندش برای شکست دادن نظامی ایران، مجبور شد دوباره به میز مذاکره برگردد. ترامپ از شرط های سخت و غیرممکنی که در روزهای اول جنگ گذاشته بود، کوتاه آمد. او در نهایت به میانجی گری و صلحی رضایت داد که در آن هیچ کشوری برنده یا بازنده مطلق نیست.

اهمیت اصلی این توافق این است که بعد از دو ماه گفت وگو و به دنبال آتش بس ماه آوریل (فروردین) به دست آمد. در این مسیر طولانی، دیپلماسی توانست بر زورگویی پیروز شود. گفت وگو جای تهدید را گرفت و یک میانجی گری دقیق توانست لجبازی های دو طرف را از بین ببرد.

با این وجود، منطقه لبنان هنوز هم مثل یک بمب ساعتی است. صیام معتقد است: حملات ادامه دار اسراییل به لبنان، خطر از بین رفتن آتش بس را همچنان زنده نگه می دارد. به خصوص که تل آویو معمولاً در زمان های آتش بس، با اختلافات و فشارهای سیاسی داخلی بیشتری روبه رو می شود.

چهار دلیل اصلی در شکل گیری این توافق مؤثر بودند. دلیل اول، وضعیت داخلی آمریکا و حساب وکتاب های سیاسی ترامپ است. این جنگ زمانی شروع شد که ترامپ فکر می کرد می تواند خیلی سریع پیروز میدان باشد. او بعد از عملیات ونزوئلا و دستگیری رییس جمهور یک کشور و همسرش بدون هیچ دردسری، اعتمادبه نفس زیادی پیدا کرده بود. ترامپ با اتکا به وعده های نتانیاهو، فکر می کرد جنگ با ایران هم خیلی زود تمام می شود.

اما واقعیت میدان جنگ چیز دیگری بود. تهدیدهای اولیه ترامپ مثل تغییر حکومت یا کنترل نفت ایران، خیلی زود با شکست روبه رو شد. ایران پس از دفع ضربه اول، به خوبی صحنه نبرد را مدیریت کرد. با بسته شدن تنگه هرمز، این جنگ از یک درگیری منطقه ای به یک بحران بزرگ جهانی تبدیل شد. بسته شدن مسیرهای ارسال نفت، گاز و کود شیمیایی نشان داد که دود این جنگ فقط به چشم تهران، واشنگتن یا تل آویو نمی رود، بلکه کل دنیا آسیب می بیند.

ایران در اقدام بعدی خود، پایگاه های آمریکا در منطقه را اهداف قانونی خود برای حمله دانست. همزمان با حملات موشکی و پهپادی ایران، مناطق پرجمعیت اسراییل نیز تحت فشار شدیدی قرار گرفت. ورود حزب الله به میدان نبرد هم باعث شد شمال اسراییل با بی ثباتی و موج فرار ساکنانش روبه رو شود. در نتیجه، هزینه جنگ برای ترامپ و نتانیاهو به شدت بالا رفت.

این فشارهای سنگین خیلی زود به داخل آمریکا کشیده شد. خرج روزانه دو میلیارد دلار برای جنگ، گرانی نفت و تورم باعث شد مردم بپرسند این جنگ اصلاً چه فایده ای دارد؟ در همین زمان، مخالفت ها با حمایت چشم بسته از اسراییل در هر دو حزب اصلی آمریکا بیشتر شد. اروپا هم خود را از جنگ کنار کشید و ناتو ترجیح داد دخالتی نکند. نظرسنجی ها نشان می داد که محبوبیت ترامپ به شدت در حال سقوط است. بیشتر مردم آمریکا با جنگ مخالف بودند و توانایی ترامپ برای مدیریت این بحران را زیر سؤال بردند. اینجا بود که عقب نشینی برای او یک ضرورت شد.

البته ایران هم در این جنگ آسیب هایی دید و اقتصاد کشور ضربه خورد. در این میان شماری از چهره های مهم و تأثیرگذار از ساختار قدرت حذف شدند.

بسته شدن بندرها، توقف فروش نفت، قطع شدن تجارت ها و آسیب به تولید، فشارهای سنگینی روی ایران آورد. تعطیلی یا تخریب بخش هایی از دانشگاه ها نیز از دیگر آسیب های این جنگ بود. تنش با کشورهای همسایه هم می توانست در آینده برای تهران دردسرساز شود.

به همین دلیل، توافق برای ایران هم یک انتخاب منطقی بود. تهران قبول کرد درباره پرونده هسته ای صحبت کند، اما در عوض به دنبال امتیازهای بزرگ تری بود. آزاد شدن پول های بلوکه شده، دریافت بودجه برای بازسازی و رفع تحریم های فروش نفت و گاز، مهم ترین خواسته های ایران بود. از این نگاه، امضای توافق برای ایران یک سود بزرگ و فوری به حساب می آمد.

در روزهای اول جنگ، کشورهای عربی خلیج فارس نظر یکسانی نداشتند. بعضی از آن ها از جنگ حمایت کردند، عربستان و قطر محتاط بودند و عمان ترجیح داد کاملاً بی طرف بماند. اما با گذشت زمان، نظر این کشورها هم عوض شد.

کشورهای عربی فهمیدند که پایگاه های آمریکا نه تنها امنیتشان را تأمین نمی کند، بلکه آن ها را به سیبل حملات تبدیل کرده است. این سؤال برایشان پیش آمد که چرا باید هزینه جنگی را بدهند که سودی برایشان ندارد؟ همه فهمیده بودند که آمریکا این جنگ را در درجه اول برای امنیت اسراییل پیش می برد.

به همین دلیل، حتی کشورهایی که موافق جنگ بودند، عقب کشیدند و ارتباطشان را با تهران بیشتر کردند. ایران هم نشان داد که حساب کشورهای بی طرف را از کشورهای همکار آمریکا جدا می کند. در نهایت، عربستان و قطر از مسیر میانجی گری پاکستان حمایت کردند تا جنگ تمام شود. قطر حتی نقش مستقیم تری بازی کرد تا مشکلات بین تهران و واشنگتن را حل کند. کشورهای عربی متوجه شدند که در این جنگ، فقط اسراییل سود می برد و بازنده اصلی خودشان هستند.

تلاش های پاکستان یکی از مهم ترین دلایل موفقیت این مذاکرات بود. پاکستان نه تنها حمایت کشورهای مهمی مثل ترکیه، عربستان و قطر را جلب کرد، بلکه چون دوست قدیمی ایران بود، دو طرف به او اعتماد داشتند. تلاش های پی درپی وزیران و فرماندهان ارتش پاکستان در نهایت باعث شد موانع اصلی برداشته شود.

تمام این اتفاقات زمانی رخ داد که جنگ ترامپ واقعاً به بن بست رسیده بود. خشم مردم آمریکا از دنباله روی واشنگتن از خواسته های نتانیاهو به اوج رسیده بود. در این شرایط بحرانی، فاصله گرفتن آمریکا از اسراییل تنها راه نجات سیاسی ترامپ بود. مخالفت های جهانی هم فشارها را بیشتر کرد تا مسیر توافق باز شود.

این توافق شاید بی نقص نباشد و هر کشوری آن را پیروزی خودش بداند؛ اما برنده اصلی این میدان، منطق، دیپلماسی و یک میانجی گری هوشمندانه بود، نه یک طرف خاص.