زهرا شیخ؛ کتاب کویر دکتر علی شریعتی یکی از اثرگذارترین و ماندگارترین کتاب های اوست. کتابی که باید با جان خوانده شود؛ شرط خواندن آن، شنیدن است. آنجا که مردی از پس سال ها غور کردن در تاریخ و فلسفه و جامعه شناسی و گشتن در مکاتب و ایسم ها و مدرنیته و ... خسته و تنها دارد با خویش حدیث نفس می کند؛ آرام و آهسته. همان طور که خودش در مقدکه کویر می نویسد:

من برای کسی ننوشته ام (با قصد و نیت)؛ احساس میکرده ام که در این حالت ها، نوشتن را به عنوان وسیله ای برای بیان و انتقال این افکار و عواطف استخدام نمی کرده ام و برای آنکه بماند و بنمایم و بدانند نمی نوشته ام، بلکه تنها از آن رو می نوشته ام که نمی توانسته ام ننویسم !

برای خواندن کویر اصلا مهم نیست ما تاریخ خوانده باشیم، فلسفه یا جامعه شناسی؛ فقط کافیست کمی غوطه وری در خویشتن را تجربه کرده باشیم تا جان مان پیوند بخورد به جان او! موضوع این است که هر انسانی که آگاهانه یا ناآگاهانه دغدغه زیستن دارد؛ و در معنای زندگی در حال جستجوست و درد تنهایی انسان مدرن را چشیده باشد؛ می تواند این کتاب را بخواند و در هوای :روح های آشنا تنفس کند.

در این کتاب ما در خلوت شریعتی می نشینیم؛ او خاطره ای می گوید؛ بعد در آن می اندیشد؛ بعد نظریات علمی موجود را می آورد و در آنها تدبر و نقد می کند؛ که بسیار نزدیک به شیوه ی نوشتن جستار است. البته شریعتی خود این دست نوشته هایش را کویریات می نامد و از جنس بث الشکوی و نفثه المصدور .

ما در این کتاب به نوعی خواننده روایت زندگی او هستیم و می بینیم در خلال تمام مطالعات و تحصیل ها و تهجدها؛ به عنصر تجربه وزنه سنگینی را می دهد. تجربه ای در ساحت مادی و معنوی. تجربه ی حضور!

یکی از عناصر ماندگاری این کتاب در زبان جادویی آن است که می تواند برای خواننده دقیق، حتی، تجربه هم بیافریند. آنجا که بین زبان ادبی و علمی پیوند برقرار می کند و آنها را چنان زیبا در پیوند با هم قرار می دهد که مکاشفه شکل می گیرد. مثلا در جستار کویر ، آنچنان تصویری از کویر ارائه می دهد که ما به وقت خواندن با گوشت و خون مان گرما، خشکی، آفتاب سوختگی، تشنگی و... را در وجودمان حس می کنیم؛ لب هایمان ترک می زند؛ دست بالای چشمهایمان می گیریم تا از آفتاب تیز کویر در امان باشیم و بتوانیم باقیِ جملات را بخوانیم.

و وقتی می رسد به شب کویر، چنان توصیفاتی رویایی و آرام بخش و رازآلود دارد که میل به زیستن در کویر را در هر خواننده ای ایجاد می کند. او با واژه ها گرمیِ تجربه ی معنوی و سردیِ عقل مدرن را به خورد خواننده می دهد. همانی که خودش در جستار معبودهای من لمس کردن می نامد.

در محتوای کتاب کویر ما بادو موضوع اساسی روبرو هستیم؛ انسان و چگونه زیستن.

انسانی که هبوط در شریعتی توصیف می کند یک گونه نیست. او از تفاوت میان انسانی که می تواند شهری را به آتش بکشد و انسانی که جهانی را به محبت دچار کند حرف می زند. و انسان دردمند ، همان خلیفه اللهی است که در کویر زمین احساس غربت دارد و به دنبال گمگشته خویش است.

در جستار نامه ای به دوست می بینیم در جواب به سوال من کیستم، من های ظاهری، اجتماعی و فعال خویش را می شمارد و آنها را پوک و پوچ، و نمودهایی مبهم و موقتی می نامد. و من ی را معرفی می کند که از عمق پوشیده و ناپیدای وجدانش برخاسته... از اعماق فطرت، خویشتنِ صادق و پاک... . همان منی که واژه ای برای توصیفش پیدا نمی کند.

او در جستار معبودهای من به تجربه زیستن با روح های غیرعادی و عظیم و زیبا و سوزنده و سازنده ای که روزگار، چندی او را بر سر راهشان، کنارشان، نشانده تاکید می کند و اینکه آن روح ها در کالبد او حلول کرده اند و حضور همه ی آنها را در درون خویش، هم اکنون، به روشنی احساس می کند. او با اشاره به جمله پاسکال که به وجود خدا دل گواهی می دهد نه عقل ؛ این دست تجربه ها از جنس شناختن، خو کردن، در گوشت و پوست خود حس کردن و دوست داشتن می داند.

محور کلیدی در این کتاب نقد همین عقل سردی است که مدرنیته به انسان تقدیم کرد و رنجِ انسانِ بودن در جهانِ راززدایی شده ی مدرن. جهانی که در آن سقوط از ساحتِ معنا به ساحتِ مصرف اتفاق افتاده است. و این کار توسط همین مکاتب فکری با عناوین های رئالیسم، ماتریالیسم، لیبرالیسم و کاپیتالیسم اتفاق افتاده. نظریه هایی که انسان را به تک ساحتِ مادیِ او تقلیل داده و او را به انسانِ ذخیره گر تبدیل کرده اند. انسانی که زندگی را برای آینده ای موهوم پس انداز می کند و در نتیجه، لذتِ اکنونِ اصیل را از دست می دهد.

این است که انسان امروز پیش از هر زمان دیگر، بی تاب و مضطرب، تشنه ی همدرد و خویشاوند است.

او چاره چگونه زیستن را در بازگشت به خویشتن می داند. جایی که در آن نقاب های اجتماعی فرو ریخته، عناوین دانشگاهی و سیاسی بی معنا شده، و انسان در عریانی و بی قیدیِ مطلق با خودِ برهنه اش روبه رو گردد. داشتن خلوتی با روح و آشنایی با روح های بزرگ!

کویرِ شریعتی، دعوتی به انزوا نیست؛ اتفاقاً کویر، ایستگاهِ شارژِ روح برای بازگشتِ قدرتمندانه به عرصه ی اجتماع است. او به کویر می رود تا با حقیقتِ عریانِ هستی مواجه شود و آن گاه با سینه ای پر از درد و آگاهی، به میانِ مردم بازگردد. کویر، کارخانه ی انسان سازیِ شریعتی است؛ جایی که فرد از زیرِ آوارِ توده بیرون کشیده می شود و به مقامِ انسان با تمامِ بارِ مسئولیتِ وجودی اش ارتقا می یابد.

هبوط در کویر نه یک کتاب برای خواندن، که موقعیتی برای تجربه کردن است. این اثر به ما می آموزد که در برابرِ ابتذالِ روزمرگی، تقلیل گراییِ مکاتبِ مادی، و بی چهرگیِ جامعه ی مدرن، تنها یک راه نجات وجود دارد: ساختنِ کویری در درون، ایستادن در برابرِ آسمانِ بی نهایت، و یافتنِ جسارتِ گفت وگو با خویشتنِ اصیل.

منبع: فرارو