دعای توسل که امروز به عنوان یکی از محبوب ترین ادعیه در مساجد و هیئت های مذهبی قرائت می شود، تاریخچه ای جالب و سندی قابل تأمل دارد. بسیاری از مخاطبان می پرسند که آیا این دعا مستقیماً از زبان ائمه اطهار (ع) صادر شده است و منبع اصلی آن در کدام کتاب روایی قرار دارد؟ در این مقاله از فرارو، به بررسی ریشه تاریخی، سند روایی و تاریخچه دعای توسل معروف مفاتیح الجنان می پردازیم.

منبع اصلی و قدیمی ترین سندی که دعای توسل معروف در آن ذکر شده، کتاب شریف بحارالانوار ، اثر علامه محمدباقر مجلسی است. علامه مجلسی در جلد 99 این کتاب (صفحه 247)، این دعا را از روی یک نسخه خطی قدیمی پیدا کرده و نقل می کند. بعدها مرحوم شیخ عباس قمی (رحمه الله)، نویسنده کتاب مفاتیح الجنان ، همین دعا را عیناً از بحارالانوار استخراج کرده و در کتاب خود جای داد که باعث شهرت گسترده این دعا در میان شیعیان شد.

بر اساس گزارش علامه مجلسی، در آن نسخه خطی قدیمی، این دعا به شیخ صدوق (محمد بن علی بن بابویه قمی، متوفای 381 قمری) که از بزرگ ترین محدثان شیعه است، استناد داده شده است. در متن نسخه آمده است که شیخ صدوق این دعا را از ائمه معصومین (ع) روایت کرده است. البته شیخ صدوق این دعا را به صورت مرسل (بدون ذکر نام تک تک واسطه ها و راویان) نقل کرده است.

با وجود اینکه دعای توسل از نظر علم حدیث، دارای سند متصل نیست، اما علمای بزرگ شیعه آن را معتبر می دانند. دلیل این اعتبار، تطابق کامل محتوای دعا با آیات قرآن کریم (مانند تأکید بر مفهوم واسطه و شفاعت) و روایات قطعی اهل بیت (ع) است. علاوه بر این، در همان نسخه خطی، راوی قسم یاد می کند که: این دعا را در هیچ امری نخواندم مگر آن که اثر اجابت آن را به زودی یافتم که این امر نشان از تجربه زیسته علما در اثربخشی این دعا دارد.

در متن روایات، روز یا ساعت خاصی برای قرائت دعای توسل تعیین نشده است و تأکید بر این است که مؤمنان در هر زمان که دچار گرفتاری شدند، می توانند آن را بخوانند. با این حال، تبدیل شدن شب های چهارشنبه به زمان قرائت جمعی دعای توسل در مساجد، یک سنت مذهبی و اجتماعی است که به مرور زمان بیشتر در میان شیعیان ایران شکل گرفته و رواج یافته است. اصل مفهوم توسل اما قدمتی به اندازه تاریخ اسلام دارد و مسلمانان از زمان پیامبر (ص) به اولیای الهی متوسل می شدند.

بیشتر بخوانید: چرا دعای توسل گره گشای مشکلات است؟