پاساژ ارغوان، برج 16 طبقه چیتگر و انبار فرش میدان قیام؛ این ها تنها سه پرده از سریال آتش سوزی های ماه های اخیر پایتخت هستند که آسمان تهران را با ستون های دود پوشانده اند. در روزهایی که سایه جنگ هنوز از سر کشور به طور کامل رفع نشده، هر ستون دودی در افق پایتخت، موجی از نگرانی و گمانه زنی را به همراه می آورد.

به گزارش فرارو، با این حال، کارشناسان معتقدند این حوادث پدیده ای امنیتی یا تازه نیستند؛ بلکه ریشه در زخم های کهنه ایمنی شهری دارند که فاجعه پلاسکو تنها یک نمونه از آن ها بود. به باور آنان، تفاوت امروز تنها در افزایش حساسیت افکار عمومی است. اما پرسش اصلی همچنان پابرجاست: چرا شهری با بیش از 14 میلیون نفر جمعیت، همواره آبستن حریق های مهیب در پاساژها و برج های خود است؟

فریبرز ناطقی الهی، مهندس سازه و دانش آموخته دانشگاه کلمبیای آمریکا، در گفتگو به فرارو به ریشه یابی این بحران پرداخته است که مشروح آن را در ادامه می خوانید:

فریبرز ناطقی الهی با اشاره به ضعف های بنیادین ساخت وساز در ایران به فرارو می گوید: مشکل اساسی ما این است که بسیاری از ساختمان ها بر اساس ضوابط مهندسی زلزله و ایمنی در برابر آتش سوزی طراحی نشده اند. ما با انبوهی از ساختمان های قدیمی بلندمرتبه و کوتاه مرتبه مواجهیم که فاقد حداقل تجهیزات مقابله با حریق هستند.

وی با مقایسه این وضعیت با استانداردهای جهانی می افزاید: در هتل ها و ساختمان های عمومی سراسر دنیا، حتی روی دیوارها و درِ اتاق ها دستورالعمل های خروج اضطراری نصب شده است. اما در شهرهای بزرگ ما، رعایت نشدن ضوابط آتش نشانی در کنار طراحی نشدن برای شرایط حاد زلزله، آسیب پذیری ساختمان ها را به شدت افزایش داده است؛ هرچند در شهرهای کوچک وضعیت تا حدی عادی تر است.

بنیان گذار پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله در ایران، با اشاره به یک معضل پنهان شهری تصریح می کند: بارها هشدار داده ام که بخش عمده ای از ساختمان های خیابان های اصلی شهر مانند جمهوری، شریعتی و سهروردی، عملاً به انبار تبدیل شده اند.

او توضیح می دهد: مغازه ها در طبقات پایین فعالند و طبقات بالا که اساساً کاربری مسکونی داشته اند، حالا مملو از کالا هستند. بارگذاری ساختمان مسکونی با انباری کاملاً متفاوت است. بدتر اینکه در برخی خیابان ها، حجم زیادی از مواد شیمیایی، پتروشیمیایی، پارچه و مواد قابل اشتعال در طبقات سوم تا پنجم انباشته شده است. تنها یک جرقه کافی است تا کل این مواد شعله ور شده و یک ساختمان به کانون بحران تبدیل شود.

ناطقی الهی تغییر کاربری به مراکز خرید را نیز خطرساز می داند: بسیاری از ساختمان ها به پاساژ تبدیل شده اند که در طبقات مختلف آن ها رستوران ها و مراکز تهیه غذا مستقر هستند. این واحدها مستقیماً با منابع حرارتی سروکار دارند. یک اشتباه کوچک، جرقه آتش را می زند و اگر نمای ساختمان هم مستعد اشتعال باشد، حریق به سرعت در کل نما گسترش می یابد.

او هشدار می دهد که بحران اصلی زمانی رخ می دهد که زلزله ای اتفاق بیفتد: آتش سوزی شهری تنها یک روی سکه است. اگر حتی یک زلزله با شدت کم رخ دهد، به دلیل گستردگی شبکه گازرسانی، با حریق های وسیعی روبرو می شویم. در چنین شرایطی، تلفات و خسارات آتش سوزی پس از زلزله، می تواند از خود زلزله فاجعه بارتر باشد.

این استاد مهندسی سازه در پاسخ به وضعیت ایمنی ساختمان های نوساز می گوید: روی کاغذ همه الزامات رعایت می شود، چون سازندگان برای اخذ مجوز به تاییدیه آتش نشانی و شهرداری نیاز دارند. اما متاسفانه پدیده دیگری شکل گرفته است؛ شرکت های متعددی در حوزه خدمات ایمنی ایجاد شده اند که گاهی بدون ضرورت، ایراداتی می تراشند و با استناد به بخشنامه های داخلی، هزینه های سنگینی به مالکان تحمیل می کنند.

او به مشکل حفظ استانداردها پس از دریافت پایان کار اشاره کرده و می افزاید: مشکل اصلی این است که مالک یا بهره بردار پس از چند سال اقدام به بازسازی می کند. آن ها گاهی در سیستم های اطفای حریق یا شیرهای گاز دستکاری کرده و تمام ضوابط اولیه ایمنی را از بین می برند. شهرداری ها باید در صدور مجوز بازسازی حساسیت بیشتری داشته باشند، اما در عمل چنین نیست و اعتراضی هم پذیرفته نمی شود.

ناطقی الهی در مقایسه خطرات ساختمان های قدیمی و نوساز تفاوت معناداری قائل نمی شود، اما تاکید می کند: ساختمان های بلندمرتبه در زمان حریق مخاطرات بسیار بیشتری دارند. در این برج ها پدیده ای به نام اثر دودکشی رخ می دهد؛ یعنی آتش و دود مثل حرکت در یک دودکش به سرعت به سمت بالا می روند و تمام طبقات را درگیر می کنند. در مقابل، ساختمان های کوتاه مرتبه آسیب پذیری کمتری دارند و مصالح بنایی آن ها گاهی مقاومت بهتری نسبت به سازه های فولادی در برابر آتش نشان می دهد.

وی در پایان خاطرنشان می کند: نگرانی جدی من چرخه معیوب نظارت است. پرسش اصلی این است که آیا پس از اخذ تاییدیه ها، سنسورها و لوله های گاز دست نخورده باقی می مانند یا در طول زمان تغییر می کنند؟ تا زمانی که نظارت مستمری بر حفظ سیستم های ایمنی وجود نداشته باشد، این چرخه ادامه خواهد داشت.

منبع: فرارو