لیبرالیسم که روزگاری رادیکال ترین نیروی سیاسی برای درهم شکستن انحصار قدرت بود، امروز به ابزاری برای حفظ منافع نخبگان، شرکت های بزرگ و بوروکراسی های پیچیده تبدیل شده است. فرید زکریا در تحلیلی عمیق هشدار می دهد که این چرخش تاریخی، به ظهور پوپولیست های راست گرا و سوسیالیست های دموکرات دامن زده است. به اعتقاد او، راه نجات لیبرالیسم، بازگشت به ریشه های انقلابی و مبارزه با ساختارهای قدرت تثبیت شده است؛ در غیر این صورت، عرصه برای نیروهای رادیکال تر خالی خواهد ماند.

به نقل از نشریه فارن پالیسی، دو رویداد اخیر در دو سوی اقیانوس اطلس، پرده از یک بحران مشترک برمی دارند. در بریتانیا، اندی برنهام —که بسیاری او را محتمل ترین جانشین کی یر استارمر می دانند— با شعار سوسیالیسم دوستدار کسب وکار به میدان آمده است. از سوی دیگر، در انتخابات مقدماتی حزب دموکرات در نیویورک، شاهد پیروزی های چشمگیر سوسیالیست های دموکرات بودیم؛ امری که نشان می دهد جریان های چپ توانسته اند راهی برای تبدیل اعتراضات خیابانی به قدرت سیاسی پیدا کنند.

با این حال، باید توجه داشت که چپ ها به صورت یکدست به سوی سوسیالیسم حرکت نمی کنند. در بسیاری از حوزه ها، دموکرات های میانه رو همچنان پیروز میدان هستند؛ اما واقعیت این است که نوع خاصی از لیبرالیسم معاصر در حال از دست دادن انرژی، اعتمادبه نفس و ارتباط خود با طبقه عامه مردم است.

در همین راستا، آدریان وولدریج در کتاب جدید خود با عنوان مرکز انقلابی یادآوری می کند که لیبرالیسم روزگاری رادیکال ترین نیروی سیاسی زمان خود بود. این ایدئولوژی در گذشته برای درهم شکستن انحصار قدرت، امتیازات موروثی و اشراف سالاری می جنگید. بنابراین، لیبرالیسمِ اصیل ایدئولوژیِ حاکمیت نبود، بلکه ابزاری برای مقابله با آن به شمار می رفت. اما امروز، این جریان عمیقاً با هسته های قدرت —از دانشگاه های بزرگ و سازمان های رسانه ای گرفته تا شرکت های چندملیتی— پیوند خورده است.

وولدریج استدلال می کند که این همزیستی با قدرت، به دو شکست عمیق منجر شده است. نخستین شکست، انفعال سیستماتیک است. لیبرالیسم مدرن، به ویژه از دهه 70 شمسی (معادل دهه 1990 میلادی) به بعد، بازارهای آزاد را به شکلی افراطی ستایش کرده است. در نتیجه، مقررات زدایی هم زمان در اقتصاد و زندگی شخصی رقم خورد و پیامدهای مخرب آن، صرفاً به عنوان بهای آزادی توجیه شد.

علاوه بر این، در حوزه اقتصاد، این رویکرد زمینه را برای تمرکز افسارگسیخته قدرت در دست شرکت های بزرگ و افزایش نابرابری فراهم کرد. در زندگی شخصی نیز، لیبرال ها جسارت خود را برای نقد رفتارهای مخرب اجتماعی از دست دادند. نتیجه این وضعیت، نوعی جبرگرایی منفعلانه است؛ جایی که بحران اعتیاد، بی خانمانی و چاقی مفرط، به جای ریشه یابی در عملکرد شرکت های سودجو، صرفاً به مشکلاتی نظیر کمبود مسکن یا دسترسی نداشتن به غذای سالم تقلیل داده می شود.

دومین شکستی که در این تحلیل شناسایی می شود، مستقیماً به جایگاه خود لیبرال ها برمی گردد. از نظر تاریخی، شایسته سالاری یکی از شریف ترین آرمان های لیبرالیسم بود و بر پیشرفت بر اساس استعداد (نه طبقه اجتماعی یا نژاد) تأکید داشت. با این وجود، به مرور زمان، همین نخبگان شایسته سالار به یک اشرافیت جدید تبدیل شده اند.

در واقع، نخبگان لیبرال در ظاهر از عدالت اجتماعی دفاع می کنند، اما در عمل برای حفظ امتیازات خود می جنگند. آن ها از پیشرفت فقرا سخن می گویند، اما اجازه ساخت مسکن ارزان قیمت در محله های مرفه خود را نمی دهند. به همین دلیل، یک بازار سالم بازاری نیست که در آن چهار شرکت بزرگ با لابی گری مانع ورود رقبای جدید شوند، بلکه فضایی است که تازه واردان بتوانند در آن رشد کنند و شرکت های ناکارآمد نیز طعم شکست را بچشند.

دقیقاً در همین نقطه از تناقضات است که سوسیالیست های دموکرات و پوپولیست های راست گرا قدرت می گیرند. آن ها خود را به عنوان نیروهایی بیرون از ساختار قدرت معرفی می کنند که آماده اند با امتیازات تثبیت شده مبارزه کنند. بنابراین، در جهانی که آزادی برای بسیاری مترادف با هرج ومرج شده است، این جریان های رادیکال احساس حمایت و امنیت را به مردم می فروشند.

در نهایت، راه برون رفت از این بحران، کنار گذاشتن لیبرالیسم نیست؛ بلکه بازیابی روح رادیکال آن است. لیبرال ها باید بار دیگر به خط مقدم مبارزه با انحصار، امتیازات موروثی و ساختارهای بسته بازگردند. همان طور که وولدریج تأکید می کند، وعده بزرگ لیبرالیسم رها کردن انسان ها در آزادیِ توأم با زوال نبود؛ بلکه مجهز کردن آن ها به ابزارها و مسئولیت هایی برای شکوفایی بود. این مکتب تنها در صورتی زنده می ماند که به نقش تاریخی خود در برابر ساختارهای فرسوده قدرت بازگردد.

منبع: فرارو