فرشته سالی فقط ده روز چادر سر می کرد؛ از شب اول محرم تا روز عاشورا. هیچ کس مجبورش نمی کرد، بلکه این چادر برای او مثل بلیت ورودی به دنیای پدرش بود؛ پدری که از بانیان اصلی هیئت محله بود و هر سال بزرگ ترین علم را روی شانه هایش می کشید.

فرشته از چهار سالگی ته صف زنجیرزنان می ایستاد. همیشه سبک ترین زنجیر را به او می دادند و وقتی اعتراض می کرد، می شنید: بزرگ تر که بشوی، زنجیرت هم بزرگ تر می شود. او بزرگ تر شد و زنجیرش هم سنگین تر شد، اما جایگاهش در هیئت تغییری نکرد.

آرزو داشت مثل پسرهای هم سن وسالش یک روز پرچم به دست بگیرد، طبل بزند یا حتی زیر علامت برود؛ اما سلسله مراتب هیئت برای او، درست جایی متوقف می شد که دختر بودنش آغاز می شد. همین محدودیت ها باعث شد تا وقتی در 15 سالگی پدرش را از دست داد، از هیئت و عزاداری هم فاصله بگیرد.

اما پانزده سال بعد، یعنی در محرم سال 1405، فرشته با صحنه ای روبه رو شد که برای دختر ده ساله درونش شبیه یک رویا بود. او دخترانی را دید که پرچم هیئت را در دست داشتند، طبل و سنج می زدند و حتی چرخ علامت را می چرخاندند.

پوشش برخی از این دختران با آن چیزی که سال ها به عنوان حجاب متعارف هیئت شناخته می شد، تفاوت زیادی داشت. با این حال، نه کسی از آن ها می خواست که مراسم را ترک کنند و نه حضورشان برای بقیه عجیب و غیرعادی بود.

انگار بدون هیچ بخشنامه و اعلامیه ای، قواعد نانوشته هیئت های عزاداری تغییر کرده است. اگر این روزها در خیابان های تهران و بسیاری از شهرهای دیگر قدم بزنید، این تغییر را به چشم می بینید. امسال حضور زنان و دختران فقط به آشپزخانه هیئت، بخش پذیرایی یا پشت پرده ها محدود نبود؛ آن ها به متن مراسم آمده بودند.

در برخی هیئت ها، دخترانی با پوشش های متفاوت حضور داشتند؛ کسانی که تا چند سال پیش شاید ورودشان به مجالس مذهبی با چالش همراه بود، اما امسال در آرامش کامل عزاداری می کردند. نه احساسات مذهبی آن ها کمتر از بقیه بود و نه جامعه عزاداران آن ها را پس می زد.

اما پرسش اصلی اینجاست: چه اتفاقی در رابطه میان مذهب، سنت و جامعه ایران رخ داده که یکی از سنتی ترین آیین های مذهبی، این گونه مرزهای خود را بازتعریف می کند؟

برای بررسی این موضوع، به سراغ مهرداد ناظری، جامعه شناس و استاد دانشگاه رفته ایم. او در گفت وگو با فرارو، حضور متفاوت دختران در دهه اول محرم امسال را تحلیل کرده است.

مهرداد ناظری درباره تغییرات اخیر در جامعه به فرارو می گوید: ما هر روز با تحولات ساختاری و درونی متفاوتی در جامعه ایران روبه رو می شویم. نسل جوان در تلاش است تا هویت خود را از مسیری متفاوت و به شکلی خلاقانه دوباره بسازد.

وی با اشاره به مشاهدات محرم امسال افزود: در مراسم عزاداری اخیر، شاهد حضور دخترانی در دسته ها بودیم که بدون حجاب و با لباس های مشکی عزاداری می کردند. از حضور دختران بی حجاب در موکب ها و توزیع نذری میان رهگذران گرفته تا به دست گرفتن طبل و زنجیر در وسط دسته های عزاداری؛ همه این مشارکت های متفاوت، نشانه های روشنی از یک تحول فرهنگی عمیق در جامعه ایران است.

این جامعه شناس در تحلیل این اتفاقات توضیح می دهد: این مسئله نشان می دهد که زنان چگونه در حال ایجاد یک دگردیسی بزرگ در جامعه خود هستند.

ناظری به مسالمت آمیز بودن این هم زیستی اشاره کرد و گفت: نکته بسیار مهم این است که امسال شاهد حضور دوستانه و مسالمت آمیز زنان سنتی در کنار دختران بی حجاب بودیم. در مراسم شام غریبان، دختران جوان با روشن کردن شمع، سینه زنی و اشک ریختن نشان دادند که به دنبال تعریف جدیدی از دین داری هستند؛ آن هم در حالی که چند متر آن طرف تر، زنان سنتی به همان شکل همیشگی در حال عزاداری بودند.

او تأکید کرد: باید این حرکت مدنی را به فال نیک گرفت و آن را نشانه ای از عبور جامعه از یک همبستگی مکانیکی (سنتی) به سمت یک همبستگی ارگانیک (پویا و مدرن) دانست.

این استاد دانشگاه درباره وضعیت فعلی ایران معتقد است: ایران امروز در مرحله ای قرار دارد که می توان نام آن را گذار از هویت های تحمیلی به سمت هویت های انتخابی گذاشت. نسل جوان امروز نه می خواهد سنت را به طور کامل نابود کند و نه حاضر است آن را چشم وگوش بسته بپذیرد؛ بلکه در حال ترکیب خلاقانه سنت و مدرنیته برای تجربه یک زندگی بهتر است.

ناظری این موضوع را با استفاده از نظریات جامعه شناسی این گونه تحلیل می کند: زنان در حال تغییر دادن قواعد بازی هستند. آن ها در حال خلق یک سرمایه نمادین جدید هستند و کنشگری فعالی در حوزه های تازه از خود نشان می دهند. از نگاه جامعه شناختی، این سرمایه نمادین جدید باعث ترک برداشتن نظم مردسالارانه شده است.

وی درباره پیام این نوع عزاداری گفت: دختران بی حجابی که امسال در شام غریبان شمع روشن کردند، حامل یک پیام بسیار مهم بودند: اینکه دین داری می تواند یک تجربه کاملاً شخصی، احساسی و انتخابی باشد، نه یک مسئله ایدئولوژیک و دستوری که فرد از درون تمایلی به پذیرش آن نداشته باشد.

ناظری خاطرنشان کرد: این شکل جدید از دین داری می تواند فاصله و شکاف میان نسل ها را کاهش دهد. از یک سو، افراد سنتی می بینند که جوانان دین را رها نکرده اند و از سوی دیگر، جوانان نیز احساس می کنند که دین را از زیر سایه سلطه سیاسی خارج کرده اند.

به گفته این استاد دانشگاه، کنار هم قرار گرفتن زنان سنتی و دختران با پوشش متفاوت، پیامدهای مهمی دارد: این تصویر، نشانه فروپاشی یکی از مهم ترین مرزهای نمادین در جامعه ایران است؛ مرز میان مؤمن سنتی و جوان مدرن دین دار در حال از بین رفتن است.

وی افزود: این هم نشینی مسالمت آمیز یک پیام روشن دارد: جامعه ایران با سرعت به سمت یک فضای متکثر و پویا حرکت می کند. در این فضای جدید، هویت های مختلف به جای جنگیدن و تقابل با یکدیگر، با هم گفت وگو می کنند و در کنار هم زندگی مسالمت آمیزی دارند.

ناظری با اشاره به تغییر هنجارهای جمعی توضیح داد: در جامعه شناسی مفهومی به نام دگریِ تعمیم یافته داریم؛ یعنی تصوری که جامعه از رفتار یک فرد انتظار دارد. این مفهوم شامل هنجارها، نقش ها و ارزش هایی است که فرد باید آن ها را درونی کند.

وی تشریح کرد: در جامعه سنتی ایران، این انتظارات شامل مواردی مثل دین داری آیینی، نقش های سخت گیرانه جنسیتی، رعایت حجاب به عنوان یک هنجار قطعی، حاکمیت نظم مردسالار در مناسک مذهبی و همچنین اطاعت بی چون وچرا از ساختارهای قدرت بود. اما امروز می بینیم که این تصویر جمعی و هنجاری در حال تغییر است.

این تحلیلگر مسائل اجتماعی گفت: این تحولات نشان می دهد که حاکمیت نیز به تغییر بی میل نیست و این موضوع از نشانه های بلوغ نظام حکمرانی محسوب می شود.

او تأکید کرد: اگر حاکمیت در برابر این تکثر و تنوع دینی از خود تساهل و تحمل نشان دهد، به این معناست که هنجارهای جدید جامعه را پذیرفته یا حداقل قصد ندارد در برابر آن مقاومت صددرصدی کند. این همان چیزی است که در جامعه شناسی به آن ورود به مرحله پاسخگویی به تغییرات می گویند.

ناظری در پایان یادآور شد: جوانان ایران در حال ساختن یک هنجار جمعی و تازه هستند. این هنجار جدید، چندصدایی، فارغ از محدودیت های جنسیتی و مبتنی بر تجربه و انتخاب فردی است. آن ها از ترکیب سنت و مدرنیته الگویی می سازند که پتانسیل آن را دارد تا حتی نظم اجتماعی خاورمیانه را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

عکاس: طناز سادات حسینی فر

منبع: فرارو