روابط ترکیه و اسراییل در سال های اخیر به طور فزاینده ای پرتنش شده و جنگ لفظی میان مقامات دو کشور، به ویژه از زمان آغاز جنگ غزه در سال 2023، شدت گرفته است. با این حال، به نظر می رسد این اختلافات اکنون از سطح تقابل های سیاسی فراتر رفته و به رقابتی گسترده تر در عرصه ژئوپلیتیکی خاورمیانه تبدیل شده است.

به نقل از اکونومیست، در تازه ترین نشانه از این تنش ها، یکی از وزرای اسراییل در 23 ژوئن مدعی شد که ترکیه، در کنار سوریه، جایگزین ایران به عنوان بزرگ ترین تهدید برای اسراییل شده است. چند روز بعد، در 28 ژوئن، اسراییل با به رسمیت شناختن نسل کشی ارامنه توسط امپراتوری عثمانی در سال 1915، بر تنش های موجود افزود.

در مقابل، رجب طیب اردوغان، رییس جمهور ترکیه، بارها اقدامات اسراییل در غزه را محکوم کرده و آن را نسل کشی خوانده است. او همچنین اخیراً هشدار داد که حملات هوایی اسراییل در سوریه و لبنان، تهدیدی برای امنیت ترکیه محسوب می شود. در اوایل ماه ژوئن نیز وزیر کشور ترکیه ابراز امیدواری کرد که پس از قرار گرفتن بیت المقدس (اورشلیم) تحت کنترل ترکیه، به عنوان فرماندار این شهر منصوب شود. امپراتوری عثمانی تا سال 1917، به مدت چهار قرن بر بیت المقدس و فلسطین حکومت می کرد.

به نوشته این گزارش، بخش قابل توجهی از این مواضع، جنبه مصرف داخلی دارد. بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسراییل، که در ماه اکتبر با انتخابات روبه رو خواهد شد، تلاش می کند روایت اسراییلِ تحت محاصره را حفظ کرده و بر ضرورت رهبری قدرتمند خود تأکید کند. از سوی دیگر، اردوغان نیز که احتمال دارد انتخابات ریاست جمهوری ترکیه در سال 2028 را زودتر برگزار کند، به یک لولو یا دشمن بزرگ نمایی شده نیاز دارد تا افکار عمومی را از مشکلات اقتصادی، از جمله تورم 30 درصدی و نرخ های بالای بهره، منحرف کند.

با وجود این، نگرانی های دو طرف صرفاً به رقابت های سیاسی محدود نمی شود. اسراییل از گسترش حضور ترکیه در سوریه و همچنین توسعه همکاری های نظامی آنکارا با مصر، پاکستان و عربستان سعودی ابراز نگرانی می کند. در مقابل، ترکیه بر جنگ های اسراییل در غزه، ایران و لبنان و همچنین همکاری این رژیم با گروه های مسلح کُرد تأکید دارد.

آصلی آیدین تاش باش، پژوهشگر اندیشکده آمریکایی بروکینگز ، در این باره می گوید: سیاست گذاران ترکیه اسراییل را مانعی در مسیر تک تک پرونده های خاورمیانه که در آن دخیل هستند، می دانند. به نوشته گزارش، هرچند احتمال رویارویی مستقیم دو کشور همچنان اندک است، اما دیگر نمی توان آن را ناچیز دانست.

بر اساس این گزارش، یکی از مهم ترین محورهای اختلاف، حمایت اسراییل از گروه های مسلح کُرد در سوریه، عراق و ایران است. به نوشته این گزارش، طرح های آمریکا و اسراییل برای مشارکت دادن نیروهای کُرد در جنگ، بدترین نگرانی های ترکیه را به واقعیت نزدیک کرد و گفته می شود مداخله مستقیم رجب طیب اردوغان نقش مهمی در متقاعد کردن دونالد ترامپ برای کنار گذاشتن این طرح داشته است.

همزمان، توسعه همکاری های نظامی اسراییل با یونان و قبرس نیز به یکی دیگر از عوامل تنش تبدیل شده است. این سه کشور همکاری های اطلاعاتی، رزمایش های دریایی و هوایی و همچنین برنامه ریزی برای حفاظت از زیرساخت های انرژی فراساحلی را گسترش داده اند. اسراییل همچنین با فروش سامانه های راکت انداز دقیق به یونان و سامانه های پدافند هوایی به قبرس موافقت کرده است؛ در حالی که ترکیه همچنان بر ادعاهای خود نسبت به آب های مورد مناقشه شرق مدیترانه و میادین گازی این منطقه پافشاری می کند.

اسراییل سال هاست از حمایت ترکیه از حماس ناراضی است، اما در ماه های اخیر تمرکز اصلی نگرانی های خود را بر نقش آنکارا در سوریه قرار داده است. پس از به قدرت رسیدن جنبش احمد الشرع در سوریه، دولت جدید این کشور تلاش کرده روابط خود را با اسراییل مدیریت کند، اما بسیاری از مقامات اسراییلی سوریه را کشوری می دانند که به گفته آنان، تحت نفوذ گسترده ترکیه قرار گرفته است. به باور این مقامات، رهبران ترکیه نفوذ قابل توجهی بر دولت تحت رهبری احمد الشرع، فرمانده پیشین القاعده، اعمال می کنند.

اگرچه از سال 2025 تنش های دو کشور در سوریه تا حدی کاهش یافته، اما احتمال درگیری همچنان پابرجاست. ترکیه در شمال سوریه و اسراییل در جنوب این کشور حضور نظامی دارند، اما اهداف راهبردی آن ها متفاوت است. ترکیه خواهان شکل گیری دولتی قدرتمند در سوریه است، در حالی که اسراییل ترجیح می دهد دولت دمشق ضعیف باقی بماند. اسراییل طی این مدت صدها حمله علیه اهداف نظامی سوریه انجام داده است؛ از جمله حمله به پایگاه های هوایی که قرار بود در اختیار ترکیه قرار گیرند. با این حال، ارتباط مستمر میان نهادهای اطلاعاتی و نیروهای مسلح دو کشور تاکنون مانع از رویارویی مستقیم نظامیان ترکیه و اسراییل شده است.

این گزارش همچنین می نویسد که جنگ ایران موقعیت منطقه ای ترکیه را تقویت کرده است. آنکارا نقش خود را به عنوان میانجی میان تهران و واشنگتن تثبیت کرده، جایگاهش را در ناتو ارتقا داده و در عین حال، بدون حمایت از جنگ دونالد ترامپ، روابط مثبت خود با او را حفظ کرده است. ترکیه همچنین مذاکرات مربوط به یک پیمان امنیتی منطقه ای با مصر، پاکستان و عربستان سعودی را سرعت بخشیده است.

طبق این گزارش، در مقابل، اسراییل به اهداف خود در قبال ایران دست نیافته و از روابط نزدیک ترامپ با اردوغان و همچنین آمادگی واشنگتن برای همکاری با ترکیه در سوریه رضایت ندارد. پیشنهادهای مکرر ترامپ مبنی بر واگذاری مسئولیت مقابله با حزب الله به دولت سوریه، از نگاه اسراییل به منزله فراهم کردن زمینه نفوذ بیشتر ترکیه در سوریه تلقی می شود. نزدیکان نتانیاهو می گویند کمتر موضوعی به اندازه این مسئله که ترامپ، اعتبار سقوط حکومت بشار اسد را به اردوغان نسبت می دهد، او را خشمگین کرده است؛ زیرا نتانیاهو معتقد است حملات اسراییل به حزب الله زمینه ساز تحولات سوریه بوده است.

یکی دیگر از نگرانی های اسراییل، تلاش دوباره ترکیه برای خرید جنگنده های رادارگریز اف-35 از آمریکاست. ترکیه حدود یک دهه پیش سفارش این جنگنده ها را ثبت کرده بود، اما واشنگتن پس از خرید سامانه دفاع هوایی اس-400 از روسیه توسط آنکارا، در سال 2019 این قرارداد را متوقف کرد. با این حال، دونالد ترامپ اخیراً احتمال بازنگری در این تصمیم را مطرح کرده و در 24 ژوئن گفته است: احتمالاً کاری انجام خواهم داد که او را بسیار خوشحال کند.

برخی تحلیلگران معتقدند حملات لفظی اخیر اسراییل علیه ترکیه، با هدف جلوگیری از فروش اف-35 به آنکارا صورت می گیرد. سونر چاغاپتای، پژوهشگر مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک ، در این زمینه می گوید: اسراییلی ها می دانند که ترامپ در حال آماده سازی مقدمات یک تحول بزرگ در پرونده اف-35 است و آن ها می خواهند پیش دستانه مانع آن شوند.

با وجود افزایش تنش ها، دو کشور همچنان کانال های ارتباطی خود را حفظ کرده اند. ترکیه سفارت خود را در تل آویو و اسراییل نیز سفارت خود را در آنکارا حفظ کرده اند، هرچند هر دو کشور در سال 2023 سفرای خود را فراخواندند. همچنین با وجود تحریم تجاری اعلام شده از سوی اردوغان، صادرات ترکیه همچنان از طریق کشورهای ثالث یا تشکیلات خودگردان فلسطین به اسراییل ادامه دارد و نفت جمهوری آذربایجان و شمال عراق نیز همچنان از طریق بندر جیحان ترکیه به اسراییل منتقل می شود.

این گزارش در پایان به نگرانی اسراییل از آینده رهبری ترکیه نیز اشاره می کند. به نوشته گزارش، مقامات اسراییلی هاکان فیدان، وزیر امور خارجه و رییس پیشین سازمان اطلاعات ترکیه، را که از او به عنوان جانشین احتمالی اردوغان یاد می شود، سیاستمداری به شدت ضداسراییلی می دانند و مدعی هستند که او روابط نزدیکی با ایران دارد. یکی از تحلیلگران اطلاعاتی اسراییل نیز او را خطرناک ترین فرد برای اسراییل در منطقه توصیف کرده است.

در پایان گزارش تأکید شده است که هرچند وقوع درگیری آشکار میان اسراییل، نزدیک ترین متحد آمریکا در منطقه، و ترکیه، دومین ارتش بزرگ ناتو، همچنان بعید به نظر می رسد، اما تحولات سال های اخیر نشان داده اند که جنگ هایی که زمانی غیرقابل تصور به نظر می رسیدند نیز می توانند به واقعیت تبدیل شوند؛ موضوعی که بر حساسیت این رقابت منطقه ای افزوده است.

منبع: فرارو