پس از آنکه دونالد ترامپ اعلام کرد تفاهم با ایران به پایان رسیده است ، بار دیگر فضای روابط تهران و واشنگتن وارد مرحله ای پرابهام شده است. همزمان با تداوم آرایش نظامی آمریکا در منطقه، گمانه زنی ها درباره آینده پرونده ایران از مسیر مذاکره به سمت سناریوهای بازدارندگی و حتی احتمال رویارویی نظامی تغییر جهت داده است.

به گزارش فرارو، پایان تفاهم با ایران از زبان دونالد ترامپ، تنها یک تغییر لحن سیاسی نیست؛ بلکه پرده برداری از بحرانی است که ریشه های آن نه در میز مذاکره، که در تضاد بنیادینِ اهداف بازیگران منطقه نهفته است. محسن جلیلوند، استاد روابط بین الملل، در گفتگو با فرارو مذاکرات گذشته را صرفاً یک زنگ تفریح برای مدیریت موقت تنش می داند و هشدار می دهد که تقابل پارادایمی تهران و واشنگتن، منطقه را بیش از پیش به لبه یک رویارویی تمام عیار نزدیک کرده است.

او همچنین هشدار می دهد که با توجه به تداوم حضور نیروهای آمریکایی در منطقه و اصرار تهران بر مواضع خود در تنگه هرمز، احتمال وقوع یک جنگ گسترده بیش از گذشته افزایش یافته است. مشروح این گفتگو را در ادامه بخوانید:

محسن جلیلوند با اشاره به ماهیت اختلافات تهران و واشنگتن به فرارو گفت: موضوع ایران و آمریکا و حتی جهان غرب، از همان ابتدای تفاهم نیز به نظر من حل شدنی نبود. بسیاری تصور می کردند که صرفِ آغاز گفت وگوها می تواند زمینه را برای حل اختلافات فراهم کند، اما واقعیت این است که اختلاف میان تهران و واشنگتن بسیار عمیق تر از آن است که با چند دور مذاکره یا حتی یک توافق سیاسی برطرف شود.

وی افزود: نگاه جمهوری اسلامی، نگاه استکبارستیزی است و این موضوع بخشی از هویت سیاسی نظام محسوب می شود. از سوی دیگر، آمریکا نیز بر مبنای حفظ و گسترش هژمونی خود در نظام بین الملل حرکت می کند. بنابراین موضوع ما با آمریکا بیش از آنکه استراتژیک باشد، پارادایمیک است؛ یعنی دو طرف از دو جهان بینی متفاوت به مسائل نگاه می کنند و همین موضوع امکان رسیدن به یک نقطه مشترک را بسیار دشوار می سازد.

وی تصریح کرد: به همین دلیل معتقدم از همان ابتدا، تفاهم نمی توانست به یک توافق پایدار تبدیل شود. حتی اگر در برخی حوزه ها توافقات مقطعی شکل می گرفت، اختلافات بنیادین همچنان پابرجا می ماند و در نخستین بحران دوباره خود را نشان می داد.

این استاد روابط بین الملل در ادامه با تشریح اهداف بازیگران اصلی بحران منطقه گفت: اگر بخواهیم شرایط امروز منطقه را تحلیل کنیم، باید اهداف سه بازیگر اصلی را از یکدیگر تفکیک کنیم. آمریکا برای توسعه و تثبیت سلطه خود می جنگد.

او ادامه داد: اسراییل بیش از هر چیز برای امنیت و موجودیت خود و همچنین برتری منطقه ای وارد میدان می شود و جمهوری اسلامی نیز از نگاه خود برای حفظ موجودیت، استقلال و امنیت ملی می جنگد.

وی تاکید کرد: وقتی وارد جزییات می شویم، می بینیم این سه هدف اساساً قابلیت جمع شدن با یکدیگر را ندارند. هر سه طرف تصور می کنند عقب نشینی، هزینه های سنگینی برای آینده آنان خواهد داشت. بنابراین تا زمانی که هر سه بازیگر بر مواضع خود اصرار داشته باشند، امکان دستیابی به توافقی که بتواند پایدار بماند، بسیار محدود خواهد بود.

جلیلوند افزود: به همین دلیل است که هر بار فضای دیپلماسی شکل می گیرد، خیلی زود دوباره با یک بحران امنیتی یا نظامی جایگزین می شود.

این تحلیلگر سیاست خارجی درباره روند مذاکرات گفت: بحث هایی که درباره مذاکرات، حضور تیم های فنی و ادامه رایزنی ها مطرح می شد، از نگاه من از همان ابتدا بیشتر شبیه یک time out (وقفه) بود؛ یعنی فرصتی برای مدیریت شرایط و جلوگیری از انفجار فوری بحران، نه تلاشی واقعی برای حل اختلافات.

وی افزود: در چنین وضعیتی طبیعی است که با نخستین تحول سیاسی یا امنیتی، همه چیز دوباره به نقطه اول بازگردد. اکنون نیز با مواضع اخیر ترامپ و فضای جدیدی که ایجاد شده، همان نگرانی های گذشته دوباره زنده شده است.

او تصریح کرد: در شرایط موجود، امکان رسیدن به توافق را بسیار پایین می بینم و در مقابل، احتمال حرکت به سمت یک جنگ تمام عیار را بالا ارزیابی می کنم؛ مگر آنکه متغیر جدیدی وارد معادلات شود و شرایط را تغییر دهد.

وی با اشاره به اهمیت خلیج فارس گفت: ترامپ به هر شکلی که شده می خواهد در خلیج فارس اعمال قدرت کند و نشان دهد آمریکا همچنان بازیگر اصلی امنیت منطقه است.

این کارشناس تاکید کرد: ایران نیز تلاش کرده است با استفاده از ظرفیت های ژئوپلیتیکی خود، به ویژه در تنگه هرمز، این پیام را منتقل کند که بدون در نظر گرفتن منافع تهران، امنیت انرژی جهان تضمین نخواهد شد. همین تقابل باعث شده است تنگه هرمز همچنان یکی از حساس ترین نقاط جهان باقی بماند و هرگونه خطای محاسباتی در این منطقه، پیامدهایی بسیار فراتر از خاورمیانه داشته باشد.

جلیلوند اضافه کرد: چین و روسیه تلاش کرده اند فاصله خود را از درگیری مستقیم حفظ کنند. هر دو کشور از افزایش تنش ها متضرر می شوند، اما در عین حال تمایلی هم ندارند وارد تقابل مستقیم میان ایران و آمریکا شوند.

این کارشناس ارشد سیاست خارجی درباره زمان احتمالی تشدید بحران گفت: نمی توان با قطعیت گفت اگر قرار باشد جنگی گسترده رخ دهد، دقیقاً چه زمانی اتفاق خواهد افتاد، اما بدون تردید انتخابات پیش رو در اسراییل و آمریکا بر روند تحولات تاثیرگذار خواهد بود.

وی افزود: اگر ایران فشار خود را علیه آمریکا افزایش دهد یا سطح تنش ها در منطقه بالاتر برود، این احتمال وجود دارد که پیش از برگزاری انتخابات، طرف های درگیر تصمیمات متفاوتی اتخاذ کنند.

جلیلوند خاطرنشان کرد: نتانیاهو همواره تمایل داشته است سطح تنش را افزایش دهد و به نظر می رسد همچنان یکی از مهم ترین حامیان گزینه نظامی باشد. اگر سفر احتمالی او به آمریکا نیز انجام شود، طبیعی است که رایزنی های امنیتی و نظامی میان دو طرف وارد مرحله تازه ای خواهد شد.

جلیلوند با اشاره به آرایش نظامی آمریکا در منطقه گفت: یکی از نکاتی که کمتر مورد توجه قرار گرفته، این است که آمریکا از زمان تفاهم تاکنون، تلاش محسوسی برای کاهش حضور نظامی خود در منطقه انجام نداده است.

وی توضیح داد: اگر واشنگتن واقعاً به دنبال کاهش تنش بود، انتظار می رفت بخشی از نیروهای خود را از منطقه خارج کند یا دست کم نشانه هایی از کاهش آمادگی نظامی دیده شود، اما چنین اتفاقی رخ نداده است. همین موضوع را باید یک زنگ خطر جدی تلقی کرد. از سوی دیگر، ایران نیز حاضر نیست از مواضع خود درباره حاکمیت و نقش راهبردی تنگه هرمز عقب نشینی کند.

وی در پایان تاکید کرد: وقتی هر دو طرف همچنان بر مواضع خود ایستاده اند و نشانه ای از عقب نشینی دیده نمی شود، طبیعی است که احتمال شکل گیری یک رویارویی گسترده بیش از گذشته مطرح شود. به همین دلیل، در مجموع چشم انداز پیش رو را بیش از آنکه به سمت توافق ببینم، به سمت افزایش تنش و بالا رفتن احتمال یک درگیری بزرگ ارزیابی می کنم.

منبع: فرارو