به نقل از فرادید، مصر یکی از کهن ترین و شگفت انگیزترین تمدن های تاریخ بشر را در خود جای داده است. این سرزمین از هزاره چهارم پیش از میلاد به طور پیوسته محل زندگی انسان بوده و شهرهای مصری در طول هزاران سال بارها شکوفا شده و سپس افول کرده اند. حتی مهم ترین مراکز سیاسی، مذهبی و تجاری جهان باستان نیز سرانجام در گذر زمان به دست فراموشی سپرده شدند.

اما باستان شناسان با کاوش در شن های مصر و بستر دریاها، بار دیگر این شهرهای گمشده را پیدا کرده اند و رازهای تازه ای از جهان مصر باستان را آشکار ساخته اند. در ادامه با پنج شهر باستانی مصر که در دوران مدرن دوباره کشف شده اند آشنا می شویم.

شهر آتن مصر (غیر از آتن یونانی) که به شهر طلایی گمشده شهرت یافته، پایتختی باستانی بود که نام خود را از خدای خورشید مصر یعنی آتون گرفته بود. این شهر بیش از سه هزار سال قدمت دارد و کشف آن یکی از مهم ترین یافته های باستان شناسی پس از کشف آرامگاه مشهور توت عنخ آمون به شمار می رود.

مانند بسیاری از کشفیات بزرگ باستان شناسی، آتن نیز کاملاً اتفاقی پیدا شد. پژوهشگران در جست وجوی معبد تدفینی توت عنخ آمون بودند که به بقایای این شهر فراموش شده برخورد کردند. عملیات حفاری در سپتامبر 2020 در نزدیکی الاقصر آغاز شد.

این شهر در نزدیکی پایتخت باستانی تبس قرار داشت و به دوره هجدهم پادشاهی و دوران فرمانروایی فرعون آمنهوتپ سوم تعلق دارد. ظروف کتیبه دار و آجرهایی که مهر سلطنتی او را داشتند، این ارتباط را تأیید می کنند.

آمنهوتپ سوم یکی از قدرتمندترین فرمانروایان پادشاهی نوین مصر بود؛ دوره ای که مصر در اوج ثروت و نفوذ خود قرار داشت. محله های کشف شده در آتن تصویری کم نظیر از زندگی روزمره مردم در دوران شکوفایی امپراتوری مصر ارائه می دهند.

این شهر به شکل شگفت انگیزی سالم باقی مانده است؛ دیوارهای کامل، خانه ها، ابزارها و اشیایی که مردم در زندگی روزمره استفاده می کردند، همگی در میان بقایا پیدا شده اند.

باستان شناسان بخش های مختلف صنعتی و مسکونی شهر را شناسایی کرده اند؛ از جمله یک نانوایی بزرگ با اجاق های عظیم و ظروف ذخیره سازی که می توانست غذای صدها کارگر را فراهم کند. همچنین کارگاه هایی برای ساخت طلسم ها، فلزکاری، شیشه گری، ریسندگی و بافندگی کشف شده است.

یک منطقه اداری و امنیتی نیز با دیوارهایی منحصربه فرد به شکل زیگزاگ محصور شده بود؛ طراحی ای که احتمالاً برای کنترل رفت وآمد و محدود کردن ورود و خروج به یک دروازه اصلی ساخته شده بود.

پسر آمنهوتپ سوم، یعنی آمنهوتپ چهارم که بعدها با نام آخناتون شناخته شد، تغییرات بزرگی در سیاست و مذهب مصر ایجاد کرد. او که به فرعون شورشی یا فرعون بدعت گذار مشهور است، نظام مذهبی مصر را تغییر داد و پرستش خدای آتون را رسمیت بخشید.

عمارنه در حدود 400 کیلومتری شمال الاقصر در کرانه شرقی نیل قرار دارد. این شهر را اخناتون حدود سال 1348 پیش از میلاد ساخت.

برخلاف بسیاری از شهرهای گمشده، عمارنه به معنای واقعی مدفون یا ناپدید نشده بود. پژوهشگران شواهدی یافته اند که نشان می دهد این شهر دست کم یک نسل پس از مرگ اخناتون همچنان مسکونی بوده است. سرانجام شهر کاملاً متروک شد و مردم به روستاهایی نزدیک تر به نیل و سوی دیگر رودخانه کوچ کردند.

اخناتون این شهر را به عنوان پایتخت جدید سیاسی و اداری خود ساخت. هدف او احتمالاً تمرکز قدرت در دستان فرعون و کاهش نفوذ کاهنان آمون در تبس بود.

کاوش های عمارنه که از قرن هجدهم آغاز شد، آثار ارزشمندی را آشکار کرد؛ از جمله نامه های عمارنه که عبارت بودند از مجموعه ای از لوح های گلی که مکاتبات دیپلماتیک میان مصر و سرزمین های همسایه در دوره پادشاهی نوین را ثبت کرده اند.

اخناتون شهر جدید خود را به افتخار آتون طراحی کرد. این مذهب تازه با سبک هنری جدیدی نیز همراه شد. برخلاف سنت های پیشین که پادشاهان را همیشه قدرتمند، آرمانی و در کنار خدایان نشان می دادند، هنر عمارنه صحنه هایی واقعی تر از زندگی روزمره خانواده سلطنتی را به تصویر می کشید.

در این دوره، فرعون حتی با شکمی نرم تر و چهره ای کشیده تر نمایش داده می شد؛ سبکی کاملاً متفاوت از هنر رسمی مصر پیش از آن.

معبدهای عمارنه نیز برخلاف معابد سنتی، سقف نداشتند تا پرتوهای خورشید مستقیماً بر پرستش کنندگان بتابد. یکی از مشهورترین یافته های این شهر، تندیس نیم تنه ملکه نفرتیتی، همسر اخناتون، است. این کشف اهمیت فراوانی دارد، زیرا نام و تصویر نفرتیتی و همسرش بعدها در تلاش برای حذف یاد اخناتون از تاریخ مصر تقریباً پاک شده بود.

هراکلیون که زمانی مرکز ثروت و فرهنگ بود، حدود 1500 سال در زیر آب های دهانه دلتای نیل پنهان مانده بود. این شهر بندری که قدمت آن به قرن هفتم پیش از میلاد بازمی گردد، تا زمانی که در قرن هشتم میلادی به زیر آب رفت، یکی از مهم ترین مراکز تجاری مدیترانه بود.

گمان می رود هراکلیون بزرگ ترین بندر مدیترانه پیش از تأسیس اسکندریه در سال 331 پیش از میلاد بوده است. این شهر محل زندگی بازرگانان و صنعتگران مصری و یونانی بود. تنوع آثار کشف شده از بقایای غرق شده شهر، این ترکیب فرهنگی را نشان می دهد.

باستان شناسان در هراکلیون یک پرستشگاه یونانی اختصاص یافته به آفرودیت پیدا کردند که پر از آثار سفالی و برنزی بود. همچنین سلاح های یونانی کشف شد که احتمالاً متعلق به مزدورانی بود که وظیفه دفاع از شاخه کانوپیک نیل را داشتند.

ویرانه های هراکلیون حدود هفت کیلومتر دورتر از ساحل امروزی مصر و در عمق حدود ده متری آب قرار دارند. معابد، ساختمان ها، مجسمه های عظیم، جواهرات و ظروف سفالی وارداتی یونانی از جمله یافته های این کاوش ها هستند. حدود 70 کشتی غرق شده و بیش از 700 لنگر باستانی نیز در میان کانال های شهر کشف شده است.

زلزله ها، افزایش سطح آب دریا و ناپایداری زمین باعث شدند خاک زیر شهر حالت روان پیدا کند و ساختمان های سنگین شهر به تدریج در آب فرو بروند. تا سال 2000 میلادی، جامعه علمی مکان دقیق هراکلیون را نمی دانست.

شهر تانیس با فیلم مشهور ایندیانا جونز و مهاجمان صندوق گمشده شهرت جهانی پیدا کرد، اما بسیاری از عناصر آن فیلم تخیلی هستند. در کشف واقعی تانیس نه خبری از صندوق عهد بود و نه نازی ها نقشی داشتند.

تانیس در شمال شرقی دلتای نیل قرار داشت و یکی از مراکز مهم تجارت مصر بود. این شهر قرن ها پیش از تأسیس اسکندریه قدرت گرفت و در دوران دودمان های بیست ویکم و بیست ودوم، پایتخت مصر سفلی نیز بود. کاوش های تانیس در قرن نوزدهم آغاز شد و در سال های 1939 و 1940 یک مجموعه آرامگاهی سلطنتی باشکوه کشف شد.

این آرامگاه ها نزدیک به سه هزار سال دست نخورده باقی مانده بودند و در آنها تابوت های سنگی، نقاب های طلایی، جواهرات و ظروف ارزشمند پیدا شد. یکی از مهم ترین کشفیات، آرامگاه ششنق دوم بود؛ پادشاهی که نام و تاریخ زندگی اش تا پیش از یافتن مقبره اش تقریباً از یادها رفته بود.

با تغییر مسیر قدرت سیاسی مصر، پایتخت مصر سفلی سرانجام به ممفیس منتقل شد. سپس با تغییر مسیر رود نیل، شن و گل ولای به تدریج شهر تانیس را پوشاندند.

ابیدوس بیشتر به دلیل معبد باشکوه ستی اول شناخته می شود، اما این شهر از دیرباز یکی از مقدس ترین مکان های مصر باستان بوده است.

ابیدوس پیش از شکل گیری نخستین دودمان مصر، به عنوان گورستان سلطنتی استفاده می شد. آرامگاه های این منطقه آثار و کتیبه های ارزشمندی را آشکار کرده اند که اطلاعات مهمی درباره دوران پیشادودمانی مصر ارائه می دهند.

باستان شناسان همچنین 14 قایق چوبی را در نزدیکی آرامگاه ها کشف کردند که درون گورهای آجری دفن شده بودند و احتمالاً برای انتقال روح فرعون در جهان پس از مرگ ساخته شده بودند.

ظروف سفالی سالم کشف شده در ابیدوس نام پادشاهان پیشادودمانی را ثبت کرده اند و نشان می دهند که نظام نوشتاری مصر زودتر از آنچه پیش تر تصور می شد پیشرفت کرده بود.

معبد ستی اول که در دوره پادشاهی نوین ساخته شد، یکی از مهم ترین بناهای مصر باستان است. این سازه عظیم آهکی بیش از سه هزار سال قدمت دارد و شامل تالارهای ستون دار، حیاط ها و نمازخانه هایی با تزیینات پیچیده است.

بر دیوارهای معبد صحنه های مهم آیین های تدفینی حک شده و همچنین فهرست پادشاهان ابیدوس در آن قرار دارد که نام 76 فرعون پیشین را ثبت کرده و نقش مهمی در بازسازی خط زمانی تاریخ مصر داشته است.

با گذشت زمان، فراعنه ترجیح دادند آرامگاه های خود را نزدیک تر به پایتخت های سلطنتی بسازند و دیگر در ابیدوس دفن نشدند. با این حال، این شهر همچنان مقصد مهم زیارت پیروان آیین اوزیریس باقی ماند؛ زیرا مصریان باور داشتند اوزیریس، خدای جهان مردگان و دروازه ورود به زندگی پس از مرگ، در ابیدوس دفن شده است.