به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از دانشگاه تهران، نتایج پژوهشی از سوی پژوهشگران دانشگاه تهران نشان می‌دهد که شهرهای ایران از نظر آسیب‌پذیری در برابر آلودگی هوا، تفاوت‌های قابل توجهی از نظر مکانی و زمانی دارند و شرایط اقلیمی، تراکم جمعیت، زیرساخت‌های شهری و ظرفیت سازگاری شهرها نقش تعیین‌کننده‌ای در شدت این آسیب‌پذیری ایفا می‌کنند.

این پژوهش که با بررسی هزار شهر ایران انجام شده است، با بهره‌گیری از داده‌های ماهواره‌ای، اطلاعات اقلیمی، داده‌های زیرساختی و جمعیتی و استفاده از مدل‌های پیشرفته تصمیم‌گیری فضایی، الگوی فصلی آسیب‌پذیری شهرهای کشور در برابر آلودگی هوا را مورد ارزیابی قرار داده است. این پژوهش توسط دکتر محمد کریمی فیروزجایی، عضو هیأت علمی دانشکدگان مدیریت دانشگاه تهران، با همکاری محمد فرهادی، دانش‌آموخته کارشناسی ارشد دانشگاه تهران و مطهره عباسی نوده، دانشجوی دکتری دانشگاه تهران، انجام شده است.

محمد کریمی فیروزجایی، با اشاره به نتایج این پژوهش اظهار داشت: یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که آسیب‌پذیری شهرهای ایران در برابر ذرات معلق، الگوی کاملاً فصلی دارد و در فصل تابستان به بیشترین میزان خود می‌رسد. افزایش دما، کاهش بارندگی و پایداری بیشتر جو در این فصل، شرایط را برای شکل‌گیری کانون‌های شدید آلودگی در بسیاری از مناطق کشور فراهم می‌کند.

وی افزود: بررسی‌ها نشان داد که میانگین شاخص آئروسل‌های جذب‌کننده پرتو فرابنفش از 0٫308 در زمستان به 0٫517 در تابستان افزایش می‌یابد و در این فصل، 89 شهر کشور در طبقه آسیب‌پذیری بسیار بالا قرار می‌گیرند. این کانون‌ها عمدتاً در مناطق مرکزی و جنوبی ایران متمرکز هستند.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران ادامه داد: در مقابل، آسیب‌پذیری ناشی از گازهای گلخانه‌ای از الگوی متفاوتی پیروی می‌کند و برخلاف ذرات معلق، نوسانات فصلی کمتری دارد. بیشترین میزان آسیب‌پذیری ناشی از این آلاینده‌ها در فصل زمستان مشاهده شد؛ به‌طوری که 55 شهر کشور در این فصل در طبقه آسیب‌پذیری بسیار بالا قرار گرفتند. این شهرها عمدتاً شامل کلان‌شهرها و مراکز عمده جمعیتی کشور هستند.

وی تاکید کرد: نتایج این پژوهش همچنین نشان می‌دهد که ظرفیت سازگاری شهرها در برابر آلودگی هوا در مناطق شمالی و غربی کشور به‌مراتب بیشتر از مناطق مرکزی، شرقی و جنوب‌شرقی ایران است. پژوهشگران دلیل این موضوع را شرایط اقلیمی مناسب‌تر، پوشش گیاهی گسترده‌تر، بارندگی بیشتر و دسترسی بهتر به زیرساخت‌های شهری و خدمات عمومی عنوان می‌کنند.

بر اساس این مطالعه، تمرکز بالای جمعیت در کلان‌شهرها یکی از عوامل اصلی افزایش آسیب‌پذیری در برابر آلودگی هوا محسوب می‌شود.

عضو هیئت علمی دانشکدگان مدیریت گفت: بر اساس این پژهش در فصل تابستان تنها حدود 10 درصد جمعیت کشور در طبقه آسیب‌پذیری بسیار پایین ناشی از ذرات معلق قرار دارند، در حالی که حدود 75 درصد جمعیت در طبقات متوسط تا بسیار بالا قرار می‌گیرند که بیانگر افزایش گسترده ریسک آلودگی هوا در فصل گرم سال است. همچنین، در تمامی فصول سال بیش از 54 تا 59 درصد جمعیت کشور در طبقه آسیب‌پذیری بسیار بالای ناشی از گازهای گلخانه‌ای قرار دارند که نشان‌دهنده ماهیت ساختاری و مزمن این مخاطره در شهرهای ایران است.

کریمی فیروزجایی تأکید کرد: یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که مدیریت آلودگی هوا در ایران نیازمند رویکردی دوگانه است؛ از یک‌سو باید سیاست‌های کوتاه‌مدت و فصلی برای کاهش اثرات ذرات معلق، به‌ویژه در فصل تابستان، اجرا شود و از سوی دیگر، اصلاحات ساختاری بلندمدت در حوزه کنترل انتشار آلاینده‌ها، توسعه زیرساخت‌های سبز شهری و توزیع عادلانه خدمات و امکانات شهری در دستور کار قرار گیرد.

پژوهشگران معتقدند چهارچوب ارائه‌شده در این مطالعه می‌تواند به شناسایی کانون‌های بحرانی آلودگی هوا، اولویت‌بندی مداخلات مدیریتی و تدوین سیاست‌های مبتنی بر شواهد برای برنامه‌ریزی پایدار شهری در کشور کمک کند.

نتایج این پژوهش در مقاله‌ای با عنوان Assessing seasonal vulnerability of 1000 Iranian cities to air pollution using integrated geospatial and multi-criteria decision framework در مجله بین‌المللی Sustainable Cities and Society با ضریب تأثیر 13 منتشر شده است. لینک دسترسی به این مقاله در اینجا آمده است.