هم زمان، ظهور ائتلاف چهارگانه نشان می دهد سیاست عراق دیگر صرفاً با تقسیم بندی کلاسیک شیعه سنی کرد قابل توضیح نیست؛ ائتلاف ها بیش از گذشته حول قدرت، منابع و نحوه تنظیم رابطه با تهران و واشنگتن شکل می گیرند.

از منظر #اقتصاد_راهبردی، مهم تر از آرایش سیاسی، ابزارهای قدرت آمریکاست. دلار، شبکه بانکی، تحریم، سرمایه گذاری، نفت و مسیرهای انتقال انرژی در حال تبدیل شدن به یک #بسته_واحد اعمال قدرت بر بغدادند. فشار بر دسترسی عراق به دلار نشان می دهد زیرساخت پولی بین المللی می تواند همان قدر ژئوپلیتیک باشد که پایگاه نظامی.

در انرژی نیز پرسش فقط این نیست که عراق چقدر نفت تولید می کند؟ ؛ مهم تر آن است که نفت از کدام مسیر خارج می شود؟ تلاش برای تنوع بخشی به مسیرهای صادراتی نشان می دهد در عصر گلوگاه ها ، #مسیر_انرژی خود یک دارایی راهبردی است و قراردادهای بزرگ با شرکت های آمریکایی نیز بخشی از معماری نفوذ واشنگتن در عراق اند.

در داخل، مهم ترین آزمون دولت، خلع یا محدودسازی سلاح گروه های مسلح است؛ پروژه ای که با مقاومت بخشی از گروه ها و حتی شکاف میان برخی رهبران سیاسی و شاخه های نظامی آنان مواجه است.

در سوی دیگر، فشار آمریکا فضای مانور تهران را محدود کرده، اما شبکه های سیاسی، مذهبی و اجتماعی ایران در عراق همچنان عمیق اند. جنگ نیز پارادوکسی ایجاد کرده است: از یک سو قدرت عملیاتی ایران را محدود و از سوی دیگر، در بخشی از جامعه شیعی عراق، گفتمان مقاومت و احساس تهدید مشترک را تقویت کرده است.

اینجا باید لایه عمیق تری را نیز دید: ژئوپلیتیک تشیع. فرانسوا توال در کتاب ژئوپلیتیک تشیع زودتر از بسیاری از تحلیل گران غربی به ظرفیت تشیع برای تبدیل شدن به نیرویی ژئوپلیتیکی و فراملی توجه کرد؛ نیرویی دیرخیز، شبکه ای و حافظه مند. #تشییع_گسترده قائد شهید امت در نجف و کربلا نیز یادآور شد که در #موازنه_قدرت عراق، در کنار دولت، حزب، دلار و نفت، هویت و شبکه اجتماعی شیعه نیز بخش راهبردی از #زیرساخت_قدرت است.

برآیند رفتار نخبگان شیعه عراق نیز قابل توجه است: نه قطع رابطه با ایران و نه قرارگرفتن در خط آتش ایران آمریکا. بغداد می کوشد با نوعی راهبرد پوشش ریسک (Strategic Hedging)، روابط خود با ایران را حفظ و هم زمان هزینه فشار آمریکا را کاهش دهد.

اما پرسش راهبردی برای تهران این است: ایران در برابر عراق چه سیاستی باید در پیش بگیرد؟

پاسخ، نه مطالبه همسویی حداکثری بغداد، بلکه حرکت به سوی نفوذ مبتنی بر درهم تنیدگی اقتصادی است؛ یعنی تبدیل سرمایه تاریخی، اجتماعی و ژئوپلیتیکی ایران در عراق به منافع مشترک در تجارت، انرژی، ترانزیت، سرمایه گذاری و زیرساخت های مالی.

در این میان، #گلوگاه_هرمز برای ایران یک مزیت ژئواکونومیک ویژه است. وابستگی درآمدی عراق به استمرار صادرات نفت از خلیج فارس، هرمز را مستقیماً به ثبات مالی بغداد پیوند می دهد. ایران باید این موقعیت را نه به عنوان اهرم تهدید ، بلکه برای ساخت همکاری به کار گیرد: امنیت جریان انرژی، مسیرهای مکمل ترانزیتی و انرژی از خاک ایران و پیوندزدن منافع دو کشور به ثبات متقابل.

در چنین چارچوبی، سرمایه ژئوپلیتیک تشیع جایگزین اقتصاد نیست؛ #راهبرد_مؤثر_ایران، ترکیب این سرمایه اجتماعی با درهم تنیدگی اقتصادی و ساخت شبکه های ماندگار منافع مشترک است.

علی ظاهری بیرگانی

22 مرداد 1405 | تهران ـ منیریه