به نقل از اقتصادنیوز، تهرانی ها بیش از آنچه بابت قیمت بنزین خودروی شخصی شان دغدغه داشته باشند، درباره آینده قیمت ها در سبد مصرف نگران هستند. گزارش میدانی دنیای اقتصاد از برداشت شهروندان و واکنش آنها نسبت به افزایش قیمت بنزین آزاد حاکی است، این تصمیم احتمالا مسافرکشی پاره وقت با تاکسی آنلاین را که شغل دوم گروه قابل توجهی از افراد برای ترمیم درآمد ماهانه است، به ایستگاه پایانی خود می رساند.

از طرفی، نسل جوان نیز استفاده از خودروی شخصی را برای تفریحات شبانه در پایتخت کنار خواهد گذاشت؛ نه صرفا به خاطر بنزین بلکه ترکیب هزینه های بنزین و نگهداری خودرو از توان مالی این نسل تقریبا خارج است.

سرانجام بامداد 17 شهریورماه زنگ تغییر بهای بنزین به صدا درآمد. پس از هفته ها اظهارنظر غیررسمی، نوسانات روانی در بازارها و حتی شکل گیری صف های مقطعی در پمپ بنزین ها، نرخ سوم بنزین که مربوط به کارت های اضطراری جایگاه هاست از 5هزار تومان به 10هزار تومان تغییر کرد. سیاستگذار اعلام کرده است که هیچ تغییری در سهمیه های اول و دوم ایجاد نشده است؛ خودروهای سواری شخصی همچنان 60 لیتر سهمیه 1500 تومانی و 50 لیتر سهمیه 3000 تومانی ماهانه دارند و موتورسیکلت ها نیز 25 لیتر با نرخ اول و 20 لیتر با نرخ دوم دریافت می کنند.

بر اساس برآوردهای رسمی، ترکیب این دو سهمیه پاسخگوی نزدیک به 85درصد از کل نیاز مصرفی وسایل نقلیه است و تنها 15درصد از کل تقاضای موجود به کارت های جایگاه وابسته خواهد بود. با این حال، بنزین در اقتصاد ایران همواره فراتر از یک حامل انرژی عمل کرده است؛ شاخصی بنیادین که بخش مهمی از انتظارات تورمی جامعه و محاسبات ذهنی مردم در قبال آینده اقتصادی را جهت دهی می کند. از این رو، بررسی تبعات واقعی آن نیازمند حضور در صحنه میدانی و شنیدن صدای اقشاری است که در نخستین حلقه اصطکاک با این تصمیم قرار گرفته اند.

در میان تمام گروه های شهری، رانندگان فعال در ناوگان تاکسی های اینترنتی سریع ترین واکنش را به این تغییر قیمتی نشان دادند. در ساعات اولیه پس از اعمال نرخ جدید، فضای مجازی و گروه های مجازی این رانندگان پر از گلایه و مطالبه برای افزایش فوری نرخ کرایه ها شد. عمده رانندگان معتقد بودند با دوبرابر شدن نرخ بنزین آزاد، کار کردن با تعرفه های قبلی توجیه اقتصادی ندارد. با این حال، مشاهدات نشان داد که در روزهای نخست، نرخ ها در این پلتفرم ها نه تنها متناسب با سوخت گران نشد، بلکه نوعی تثبیت برای مدیریت شوک روانی بر سامانه ها حاکم شد.

یکی از رانندگان باسابقه این ناوگان توضیح می دهد: بحث گرانی بنزین از دو سه هفته پیش داغ شده بود. همان زمان ارقام نجومی مثل بنزین 50 یا 80هزار تومانی در جامعه پیچید و پلتفرم ها همان روزها آرام آرام کرایه ها را بالا بردند؛ یعنی اثر تورمی این قضیه عملا پیش خور شد. اما حالا که بنزین رسما 10هزار تومان شده، قیمت ها را منجمد کرده اند تا مسافر نپرد. مشکل اینجاست که مسافر اگر کرایه بالا باشد، می تواند سوار مترو یا اتوبوس شود؛ اما من راننده هیچ جایگزین دیگری برای امرار معاش ندارم.

در چنین فضایی، وعده شرکت های ارائه دهنده خدمات هوشمند مبنی بر اختصاص سهمیه ماهانه 300لیتری به رانندگان فعال نیز نتوانست آرامش چندانی ایجاد کند. پیگیری ها نشان داد این سهمیه نیز بر مبنای نرخ 10هزار تومانی محاسبه می شود و در عمل تفاوتی با قیمت رسمی جایگاه ها ندارد؛ امری که از سوی رانندگان نوعی اقدام غیر واقعی تلقی شد. این بی اعتمادی، ناشی از تجارب سال های گذشته در عدم تخصیص به موقع یا ناقص مابه التفاوت های سوختی به رانندگان پلتفرم هاست.

در جریان گفت وگو با رانندگان، یک نکته برجسته و کلیدی مکررا تکرار شد: دغدغه اصلی فعالان این ناوگان تنها هزینه بنزین نیست، بلکه بار سنگین استهلاک، افت ارزش خودرو و قیمت قطعات یدکی است. یکی دیگر از رانندگان خودروهای شخصی که به صورت تمام وقت مسافرکشی می کند، در این رابطه به دنیای اقتصاد می گوید: سهمیه 110 لیتری کارت شخصی من ظرف 10روز اول ماه تمام می شود و 20روز بقیه ماه را باید بنزین آزاد بزنم. اما درد اصلی ما بنزین 10هزار تومانی نیست؛ درد ما لاستیکی است که جفتی چند میلیون تومان شده، دیسک و صفحه ای است که هر چند ماه یک بار باید عوض شود و روغنی است که هر ماه باید تعویض شود. ما اگر هر روز هم کار کنیم، با یک خرابی گیربکس یا تعمیر موتور تمام درآمدمان از بین می رود. این گرانی قطعات است که ما را از پا درآورده، نه فقط چند لیتر بنزین.

اثرگذاری این سیاست بر بازار کار خرد، به وضوح جامعه شاغلان شهری را به دو دسته مجزا تقسیم کرده است. در طول یک سال گذشته، به دلیل تشدید نااطمینانی های کلان و ریسک های محیطی، موجی از تعدیل نیرو در بنگاه ها رخ داد که نتیجه مستقیم آن هجوم افراد به سمت مشاغل خدماتی مانند پیک موتوری یا رانندگی موقت بود. اما اکنون رفتار این گروه ها در واکنش به بنزین 10هزار تومانی کاملا متفاوت است. دسته اول، رانندگانی هستند که این فعالیت را به عنوان شغل دوم و پاره وقت در پیش گرفته بودند. یکی از این افراد که کارمند یک شرکت خصوصی است، می گوید: من فقط در مسیر رفت وبرگشت به خانه مسافر می زدم تا بخشی از خرج روزمره ام جبران شود؛ اما با بنزین جدید و استهلاکی که ماشین دارد، دیگر این کار هیچ صرفه ای ندارد و من ترجیح می دهم کلا کنار بکشم.

در نقطه مقابل، نیروهای پیک موتوری قرار دارند که انتخاب دیگری پیش روی خود نمی بینند. یکی از شاغلان این بخش به دنیای اقتصاد می گوید: اگر کسی در پیک تمام وقت و پرفشار کار کند، شاید بتواند درآمد نسبتا خوبی کسب کند، اما حقیقت این است که بخش زیادی از سر اجبار و ناچاری این کار را می کنند. ما نه می توانیم دست از کار بکشیم و نه می توانیم اعتراض کنیم. گزینه ای جز پذیرش این وضعیت و کار کردن در ساعات طولانی تر برای جبران کسری بنزین نداریم.

در این بین، روایتی متناقض نیز از سوی یک جوان 22ساله فعال در جابه جایی مسافر با موتور مطرح شد: من اواخر ماه که کم می آوردم با موتور مسافر می زدم. سه ماه پیش با سه ساعت کار حدود 300هزار تومان کار می کردم؛ اما این اواخر به دلیل بالا رفتن کرایه ها در همان ساعات به درآمد حدود 700هزار تومان رسیدم. شاید برای من ادامه این روند بصرفد با این حال، همه می دانند که این افزایش مقطعی درآمد، با موج تورمی که به زودی روی بقیه کالاها می آید، بلعیده خواهد شد.

در سمت تقاضا، رفتار مصرف کنندگان نشان می دهد که دهک های میانی و اقشار با درآمد ثابت، سازوکارهای انطباقی جدیدی در پیش گرفته اند. اگرچه این طبقات نسبت به نرخ 10هزار تومانی واکنش اعتراضی تندی نداشتند، اما تغییر رفتارشان در الگوی جابه جایی شهری کاملا مشهود است. یکی از جوانان شاغل در این رابطه به دنیای اقتصاد توضیح می دهد: ما تا پیش از این گاهی شب ها با دوستان دور می زدیم یا برای رفت وآمدهای عادی از ماشین شخصی استفاده می کردیم؛ اما حالا محاسبات اقتصادی تغییر کرده است.

شاید یک باک بنزین برای قشر مرفه عدد بزرگی نباشد، اما برای جوانی که اول راه شغلی خود است، همین تفاوت قیمت باعث می شود رفت وآمدهای غیرضروری و تفریحات شبانه حذف شود. پیامد مستقیم این رفتار، سرازیر شدن حجم عظیمی از مسافران به شبکه حمل ونقل عمومی، به ویژه مترو و خطوط اتوبوس رانی است. بر اساس مشاهدات، ایستگاه های مترو در ساعات اوج تردد با ازدحام غیرقابل تحملی روبه رو شده اند. نکته حائز اهمیت این است که خدمات رسانی در این بخش ها با چالش های ساختاری در تامین درآمدهای پایدار روبه روست. در شرایطی که ناوگان عمومی نیاز فوری به نوسازی، خرید واگن و اورهال قطعات دارد، هجوم مسافران جدید بدون تزریق منابع مالی کافی می تواند به افت کیفیت خدمات شهری دامن بزند.

نگرانی مشترک میان تمام افرادی که در این گزارش میدانی مورد پرسش قرار گرفتند، انتظارات تورمی است. تجربه تصمیمات مشابه در دهه های گذشته این ذهنیت را در افکار عمومی نهادینه کرده که هرگونه افزایش در بهای بنزین، پیش درآمدی بر موج گرانی اقلام اساسی، مواد خوراکی و خدمات مصرفی است. یکی از رانندگان مسن با ابراز ناامیدی از آینده می گوید: همه ما می دانیم ناترازی بنزین وجود داشت و دولت ناچار بود تصمیمی بگیرد؛ اما مشکل اینجاست که این 10هزار تومان آخر ماجرا نیست. در شرایطی نااطمینانی ها بالاست، از فردا تمام مغازه دارها قیمت ها را تحت تاثیر تغییر هزینه های لجستیک بالا می برند و فشار مضاعف آن باز هم روی دوش طبقات فرودست خواهد بود.

در پایان می توان گفت بررسی واکنش های میدانی به آغاز توزیع بنزین 10هزار تومانی در پایتخت نشان می دهد که اگرچه سیاستگذار تلاش کرده با حفظ سهمیه های پایه و محدود کردن افزایش قیمت به کارت اضطراری جایگاه ها، اثر آن را به حداقل برساند، اما واقعیت اقتصاد خرد بسیار پیچیده تر است. عموم مردم به ویژه دهک های پایین درآمدی به دلیل تورم مزمن در بخش استهلاک و معیشت، از این تصمیم تا حدی آسیب دیده اند.