به نقل از خبرانلاین، آنچه امروز در دامنه کوه رحمت در استان فارس می بینیم، تنها بقایای چند کاخ باستانی نیست. یونسکو تخت جمشید را یکی از بزرگ ترین محوطه های باستان شناسی جهان و نمونه ای برجسته در معماری، شهرسازی، فناوری ساخت وساز و هنر معرفی می کند؛ مجموعه ای که ساخت آن از حدود 518 پیش از میلاد آغاز شد و در دوره های بعد ادامه پیدا کرد.

اما یکی از عجیب ترین ویژگی های تخت جمشید پیش از آنکه اولین ستونش بالا برود شکل گرفته بود: زمینی که بناها روی آن قرار گرفتند.

پیش از ساخت کاخ ها، کوه را مهندسی کردند

تخت جمشید روی دشتی صاف ساخته نشده است. سازندگان ابتدا دامنه کوه را به سکویی وسیع تبدیل کردند؛ سکویی که بخشی از آن از بستر طبیعی کوه تشکیل شده و بخش دیگر با سنگ و مصالح پر شده است.

دانشنامه ایرانیکا ابعاد تقریبی این صفه را حدود 300 در 455 متر ذکر می کند. فرورفتگی های بستر سنگی با خاک، سنگ و قطعات بزرگ سنگ پر شد و برای ایجاد بخش هایی از دیواره صفه (سکوی عظیم سنگی و همواری که مجموعه کاخ ها و تالارها روی آن ساخته شده اند)، تخته سنگ های عظیم تراش خوردند و کنار یکدیگر قرار گرفتند. نکته جالب این است که در قسمت هایی از این سازه، سنگ ها بدون ملات به هم متصل شده اند و برای تثبیت آنها از بست های فلزی استفاده شده است.

در واقع پیش از آنکه کاخ ها ساخته شوند، مهندسان باستان باید مسئله ای بسیار بنیادی تر را حل می کردند: چگونه سطحی بزرگ، پایدار و مناسب برای تحمل مجموعه ای عظیم در دامنه کوه ایجاد کنند؟

شاید جذاب ترین بخش مهندسی تخت جمشید، شبکه هدایت آب زیر مجموعه باشد که گردشگر معمولاً آن را نمی بیند.

بارندگی روی چنین صفه بزرگی می توانست مشکل جدی ایجاد کند. جمع شدن آب در کنار ساختمان ها، نفوذ آن به زیر سازه ها و جاری شدن آب از دامنه کوه، در درازمدت می توانست به بناها آسیب بزند. سازندگان برای این مشکل شبکه ای از کانال ها و آبراهه ها ایجاد کردند که بخش هایی از آن مستقیماً در سنگ بستر تراشیده شده بود.

ایرانیکا از کانال هایی در دامنه کوه یاد می کند که آب باران را به خندقی در پشت دیوار شرقی و سپس به دشت هدایت می کردند. همچنین چاهی حدود 26 متر عمق در دل سنگ ایجاد شده بود که با سامانه دفع آب ارتباط داشت. حتی درون برخی دیوارهای ضخیم، مجراهای عمودی تعبیه شده بود تا آب سقف ها را به کانال های زیرزمینی برساند.

کاوش های باستان شناسی نیز تونل ها و کانال هایی را در زیر صفه آشکار کرده اند. گزارش های مؤسسه شرق شناسی دانشگاه شیکاگو از تونلی تراشیده شده در سنگ با ارتفاعی تا حدود دو متر خبر می دهند؛ بخشی از شبکه پیچیده ای که در زیر مجموعه امتداد داشته است. به بیان ساده، بخشی از فناوری تخت جمشید زیر تخت جمشید پنهان شده بود.

بعد از زمین و آب، نوبت به مسئله دیگری می رسید: چگونه سقف تالارهای بسیار بزرگ را نگه دارند؟

آپادانا و دیگر تالارهای تخت جمشید فضاهایی وسیع داشتند و سازندگان برای پوشاندن آنها از ستون هایی بلند استفاده کردند. یونسکو به یکی از ظریف ترین ابتکارهای معماری مجموعه اشاره می کند: معماران با سبک تر کردن سقف و استفاده از تیرهای چوبی توانستند تعداد ستون ها را کاهش دهند و در عین حال ستون هایی با ظاهر بسیار کشیده بسازند.

براساس اطلاعات یونسکو، برخی ستون ها حدود 20 متر ارتفاع داشتند، در حالی که قطر آنها حدود 1.6 متر بود؛ نسبتی که برای چنین سازه عظیمی چشمگیر است. سرستون های مشهور دوگاو نیز صرفاً تزیین نبودند؛ محل قرار گرفتن تیرهای سقف با ساختار سرستون ارتباط داشت. (یونسکو)

بنابراین چیزی که امروز ممکن است فقط به عنوان زیبایی معماری دیده شود، بخشی از راه حل مهندسی ساختمان بوده است

ابعاد بعضی قطعات سنگی تخت جمشید سؤال دیگری ایجاد می کند: بدون جرثقیل های امروزی چگونه سنگ های بزرگ استخراج، حمل، بالا برده و با چنین دقتی نصب می شدند؟

تمام جزییات روش های اجرایی آن دوران برای ما روشن نیست، اما آثار باقی مانده نشان می دهد سنگ ها پس از استخراج با دقت تراشیده و در جای خود تنظیم می شدند. در بخش هایی نیز بست های فلزی قطعات سنگ را به یکدیگر متصل می کردند.

نکته مهم این است که ساخت تخت جمشید فقط به معنای داشتن نیروی انسانی فراوان نبود. پروژه ای در این ابعاد نیازمند اندازه گیری، برنامه ریزی، تقسیم کار، تأمین مصالح و هماهنگی میان سنگ تراشان، نجاران، فلزکاران و دیگر استادکاران بوده است. حتی ترتیب ساخت اهمیت داشت؛ شبکه های زیرزمینی طبیعتاً باید پیش از تکمیل ساختمان هایی که روی آنها قرار می گرفتند طراحی و اجرا می شدند.

البته تخت جمشید به شکل اولیه خود باقی نمانده است. سقف های چوبی از میان رفته اند، بسیاری از ساختمان ها و ستون ها تخریب شده اند و مجموعه طی قرن ها در معرض فرسایش و عوامل طبیعی قرار داشته است. بنابراین نباید ماندگاری آن را به معنای مقاومت کامل بنا در برابر زمان دانست.

آنچه شگفت انگیز است، کیفیت آن چیزی است که باقی مانده؛ از صفه عظیم و دیوارهای سنگی تا ستون ها، پلکان ها، نقش برجسته ها و بخش هایی از سامانه دفع آب.

همین ویژگی ها باعث شد تخت جمشید در سال 1979 میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شود. یونسکو حتی در توصیف ارزش جهانی آن، مشخصاً از فناوری ساخت در کنار معماری، شهرسازی و هنر نام می برد.

شاید به همین دلیل، بعد از حدود 25 قرن هنوز می توان تخت جمشید را نه فقط مثل یک اثر تاریخی، بلکه مانند یک پروژه مهندسی تماشا کرد؛ پروژه ای که سازندگانش ابتدا کوه را به سکویی عظیم تبدیل کردند، برای آب راهی در دل سنگ ساختند و سپس تالارهایی برپا کردند که ستون هایشان هنوز بر فراز دشت مرودشت ایستاده اند.