به نقل از اقتصادنیوز، بررسی آمارهای هزینه خانوار نشان می دهد مصرف کالاهای خوراکی که افزایش قیمت بالایی داشته اند با کاهش شدید مواجه شده است. مصرف سرانه کل گوشت در ایران از حدود 35کیلوگرم در سال1383 به حدود 25کیلوگرم در سال1403 رسیده است. در همین دوره، مصرف سرانه گوشت قرمز از حدود 14کیلوگرم در اواسط دهه1380 به حدود 5کیلوگرم در سال های اخیر کاهش یافته است.

بنا بر گزارش حامد آذرگون در روزنامه دنیای اقتصاد، در مقابل، خانوارها برای جبران این افت، مصرف گوشت مرغ را در محدوده حدود 20کیلوگرم به ازای هر نفر حفظ کرده اند و سهم مرغ از سبد مصرف گوشت از حدود 30درصد در دهه1360 به نزدیک 60درصد در سال های اخیر افزایش یافته است. این روند جایگزینی در بسیاری از کشورهای جهان نیز مشاهده می شود؛ اما شدت آن در ایران بیشتر بوده است. بنابراین کاهش مصرف گوشت قرمز را نمی توان صرفا تغییر ذائقه دانست و کاهش درآمد واقعی خانوارها و افزایش قیمت مواد غذایی نقش مهمی در این تغییر داشته است.

بررسی جزییات سفره خانوار ایرانی نشان دهنده کاهش مصرف گوشت در سال های گذشته است. مصرف سرانه گوشت قرمز از حدود 14 کیلوگرم در اواسط دهه 1380 به حدود 5 کیلوگرم در سال های اخیر رسیده است. خانوارهای ایرانی برای جبران کاهش دسترسی به گوشت قرمز، به مصرف گوشت مرغ روی آورده اند. سهم گوشت مرغ از کل مصرف گوشت از حدود 30 درصد در دهه 1360 به حدود 60 درصد در سال های اخیر رسیده است. سهم 60 درصدی مصرف مرغ در ایران در حالی است که سهم جهانی آن کمتر از 30 درصد است. بررسی رتبه ایران نسبت به کشورهای منطقه و میانگین جهانی نیز نشان دهنده جایگاه پایین ایران است.

بر مبنای داده های سازمان ملل متحد مصرف سرانه گوشت ایران در سال 1402 حدود 41 کیلوگرم در سال بوده است. در همین سال مصرف سرانه گوشت رژیم صهیونیستی، قطر، امارات، عربستان، عمان، میانگین جهانی(با 65 کیلوگرم)، ترکیه، مصر، لبنان و آذربایجان، بیشتر از ایران بوده است. هرچند برای سنجش رفاه خانوارهای ایرانی، نیاز به بررسی مجموعه ای جامع از آمارهای مربوط به درآمدها و هزینه های خانوار است اما برخی آمارهای جزیی مثل مصرف گوشت نیز می توانند شاخص خوبی از تغییرات رفاهی باشند. بررسی آمارهای هزینه و درآمد مرکز آمار حاکی از آن است که مصرف گوشت سرانه ایران با افتی 30 درصدی از حدود 35 کیلوگرم در سال 1383 به حدود 25 کیلو گرم در سال 1403 رسیده است.

در همین مدت، مصرف گوشت قرمز حدود 60 درصد کاهش یافته که نشان دهنده کاهش سهم آن از سبد مصرف گوشت خانوارها است. در دهه های گذشته نه تنها مقدار وزنی مصرف گوشت کاهش قابل توجه داشته بلکه ترکیب مصرف نیز به سمت گوشت های ارزان تر تغییر کرده است.

بر اساس آمارهای سازمان ملل متحد، از میان 221 کشور ثبت شده در مصرف سرانه گوشت در سال 1402، رتبه ایران 165 بوده است. رتبه 165 در مصرف گوشت در حالی ثبت شده که رتبه ایران از منظر تولید ناخالص داخلی سرانه بهتر است. این تفاوت می تواند ناشی از فرهنگ متفاوت غذایی، تورم بیشتر مواد غذایی در ایران یا نابرابری درآمدی بیشتر باشد.

با این حال، رتبه ایران از کشورهایی مثل عراق، سوریه، افغانستان، تاجیکستان و اکثر کشورهایی آفریقایی بالاتر است. در همین سال، مصرف گوشت سرانه ایران 41 کیلوگرم و میانگین جهانی 65 کیلوگرم بوده است. یعنی هر ایرانی حدود 24 کیلوگرم در سال گوشت کمتری نسبت به میانگین جهانی مصرف کرده است.

علاوه بر این، ترکیب مصرف ایران و جهان نیز تفاوت قابل توجهی دارد. سهم گوشت قرمز(شامل گاو، گوسفند، بوفالو و خوک) از کل مصرف گوشت در ایران حدود 15 درصد، و در جهان حدود 40 درصد است. سهم کمتر گوشت قرمز در ایران توسط سهم بیشتر گوشت پرندگان(عمدتا مرغ) جبران شده است. سهم گوشت مرغ در سبد خانوارهای ایران حدود 57 درصد است. همین مقدار برای جهان حدود 27 درصد بوده که نشان دهنده سهم بسیار بیشتر مصرف مرغ در ایران است.

علاوه بر سنجش جایگاه ایران در نسبت با کشورهای دیگر، مقایسه ایران کنونی با گذشته خود نیز اهمیت دارد. بر اساس داده های هزینه و درآمد مرکز آمار، مصرف گوشت سرانه ایران با افتی 30 درصدی از حدود 35 کیلوگرم در سال 1383 به حدود 25 کیلو گرم در سال 1403 رسیده است. مصرف سرانه گوشت قرمز نیز از حدود 14 کیلوگرم در اواسط دهه 1380 به حدود 5 کیلوگرم در سال های اخیر رسیده است. همین مقدار نیز در میان دهک ها بسیار متفاوت توزیع شده به طوری که بسیاری از خانوارهای دهک های پایین تقریبا دسترسی به گوشت قرمز ندارند. علاوه بر این مصرف سرانه ماهی و غذاهای دریایی نیز افت شدیدی داشته و از حدود 5 کیلوگرم در ابتدای دهه 1380 به حدود 2 کیلوگرم در سال های اخیر کاهش یافته است. در همین مدت خانوارهای ایرانی توانسته اند مصرف گوشت پرندگان(عمدتا مرغ) را در محدوده 20 کیلوگرم در سال برای هر فرد حفظ کنند. تغییر ذائقه ای که نه از روی انتخاب، بلکه از روی اجبار رخ داده است.

بررسی شاخص های قیمت مرکز آمار نشان دهنده افزایش قیمت بیشتر گوشت نسبت به خوراکی ها و کالاهای دیگر است. از سال 1400 تا سال 1404، قیمت گوشت حدود 5.8 برابر شده است. در همین مدت، شاخص کل قیمت ها 4.1 برابر، خوراکی ها 5.2 برابر، کالاها 4.5 برابر و خدمات 3.6 برابر شده است. از میان تمام کالاها و خدماتی که خانوارهای ایرانی مصرف می کنند، تنها گروه روغن ها و چربی ها افزایش قیمت بیشتری از گوشت داشته است. پرسش مهم این است که چرا قیمت اقلام خوراکی به طور کلی و گوشت به طور خاص افزایش قیمت بیشتری نسبت به تمام گروه های دیگر داشته است؟

گران شدن نسبی خوراکی ها و مخصوصا گوشت در حالی رخ داده که این اقلام مورد توجه ویژه دولت و مجلس بوده است. در دهه های گذشته یکی از اهداف سیاستگذاری اقتصادی در ایران کنترل قیمت کالاهای اساسی بوده است. در نتیجه ای متناقض، خوراکی ها به عنوان اساسی ترین نیاز شهروندان، بیشترین قیمت را داشته است. سال ها تخصیص ارز ترجیحی ارزان برای واردات نهاده های لازم برای تولید خوراکی ها، چرا نتوانسته است قیمت این گروه را حداقل به اندازه سایر گروه ها کنترل کند؟

تورم دو رقمی و مزمن از سال 1352 در اقتصاد ایران ظاهر شده است. بعد از افزایش نارضایتی ها در همان سال ها، شاه تصمیم به مقابله با گران فروش ها گرفت و تلاش های وسیعی برای کنترل دستوری قیمت ها انجام داد. پس از انقلاب نیز رویکرد کلی مسوولان در مواجهه با افزایش قیمت ها بدون تغییر ماند. علاوه بر ایجاد اختلال های گسترده در بازار، افزایش بیشتر قیمت خوراکی ها نسبت به کالاهای دیگر، نماد شکست این نوع از سیاستگذاری است.

به نظر می آید مهم ترین درسی که می توان از تجربه گذشته گرفت این است که ریشه تورم در ناترازی بودجه و نظام بانکی است نه سودجویی عده ای گران فروش. انحصار، احتکار و گران فروشی هرچند نیاز به مقابله هوشمند دارد اما بدون رشد نقدینگی نمی تواند عامل افزایش دائمی سطح عمومی قیمت ها شود.

نشانه های ظاهری تغییر رویکرد سیاستگذاری، در سال های 1401 و 1404 با حذف ارز ترجیحی نمایان شد. با این حال، آزادسازی قیمت ها باید همراه با سیاست هایی باشد که تورم را کاهش دهد و همزمان با انحصارها نیز مقابله کند. همچنین پرداخت یارانه ها نیز باید هوشمندتر شود و از گروه های آسیب پذیر جامعه حمایت بیشتری کند.