بازار قهوه در ایران این روزها زیر سایه ی هم زمانِ افزایش نرخ ارز، رشد قیمت جهانی دانه قهوه و جهش هزینه های واردات حرکت می کند؛ ترکیبی از فشارهای بیرونی و داخلی که در نهایت به افزایش سنگین قیمت برای مصرف کننده منجر شده است. در این میان، کاهش قدرت خرید مردم نیز باعث شده قهوه به عنوان یک کالای مصرفی محبوب، بیش از گذشته در معرض فشار قیمتی قرار بگیرد.

طبق داده های منتشرشده از یک مؤسسه مطالعات اقتصادی، قیمت قهوه در ایران از ابتدای سال 1403 تا امروز حدود 462 درصد افزایش یافته؛ رقمی که به طور محسوسی از رشد سایر متغیرهای اقتصادی نیز فراتر رفته است. در همین بازه زمانی، دلار در بازار آزاد حدود 179 درصد و دلار در بازار توافقی حدود 263 درصد رشد کرده، در حالی که قیمت جهانی کامودیتی قهوه تنها حدود 40 درصد افزایش داشته است. برآیند این داده ها نشان می دهد قیمت دلاری قهوه در بازار ایران نیز تقریباً دو برابر شده و شکاف آن با روندهای جهانی بیشتر شده است.

تحولات رخ داده در اثر جنگ تحمیل شده به ایران مهمترین دلیل نوسان قیمت این کالای وارداتی در بازار بوده است. ان گونه که فعالان بازار می گویند، بحران در بازار واسطه ی صادرات قهوه در ایران مهمترین عامل افزایش قیمت در بازار داخلی بوده است. به عبارت دیگر هر چند امارات خود تولیدکننده ی قهوه نیست اما بخش مهمی از صادرات ایران از طریق این کشور صورت می گرفت و جنگ سبب شد نظم پیشین بازار از هم بپاشد.

در بخش واردات، نوسان ارز همچنان مهم ترین عامل تعیین کننده قیمت قهوه است. واردکنندگان می گویند تغییرات حتی کوتاه مدت در بازار ارز می تواند برنامه ریزی تأمین را مختل کرده و قیمت تمام شده را بالا ببرد. در کنار آن، رشد هزینه های حمل ونقل، بیمه و ترخیص کالا نیز باعث شده مسیر قیمت دانه سبز و محصولات فرآوری شده در ایران صعودی باشد.

این افزایش هزینه ها در بازار داخلی به شکل گرانی مداوم منوی کافه ها و محصولات بسته بندی شده خود را نشان داده است. بسیاری از کافه ها برای حفظ تعادل مالی ناچار به افزایش تدریجی قیمت ها شده اند؛ افزایشی که در مجموع فشار بیشتری بر مصرف کننده وارد کرده است.

در همین شرایط، مهم ترین متغیر اثرگذار در بازار، کاهش قدرت خرید مردم است؛ موضوعی که باعث شده رفتار مصرف کنندگان تغییر کند و بخشی از تقاضا به سمت گزینه های اقتصادی تر، سفارش های کوچک تر یا کاهش دفعات خرید حرکت کند.

در همین رابطه، حسام ربیعی، نایب رییس انجمن قهوه ایران، با اشاره به دلایل جهش اخیر قیمت قهوه در کشور تأکید می کند که دو عامل اصلی در این روند نقش داشته اند؛ نخست افزایش نرخ ارز و دوم به هم ریختگی در ساختار عرضه و تقاضا. به گفته او، قیمت فعلی قهوه در بازار ایران با واقعیت های اقتصادی همخوانی ندارد و در شرایط عادی باید عددی پایین تر از وضعیت فعلی باشد.

او توضیح می دهد که بخش مهمی از واردات قهوه ایران در سال های گذشته از مسیر امارات انجام می شد، اما در ماه های اخیر این مسیر با اختلال مواجه شده است. همین موضوع باعث شده زنجیره تأمین دچار تغییر شود و واردکنندگان برای تأمین کالا ناچار به استفاده از مسیرهای جایگزین از جمله ترکیه و برخی مسیرهای جنوبی شوند؛ مسیرهایی که هم زمان برتر هستند و هم هزینه های حمل ونقل را افزایش داده اند.

به گفته ربیعی، شرکت های حمل ونقل نیز به دلیل افزایش ریسک های تجاری و شرایط خاص جابه جایی، هزینه های مضاعفی را به واردکنندگان تحمیل می کنند؛ موضوعی که در نهایت به رشد قیمت تمام شده قهوه در بازار منجر شده است.

در بخش دیگری از این گفت وگو، او به میزان افزایش قیمت ها اشاره می کند و توضیح می دهد که بسته به نوع قهوه و کشور مبدأ، رشد قیمت ها بین 60 تا 100 درصد بوده است. برخی انواع قهوه نیز در این مدت افزایش بیش از دو برابری را تجربه کرده اند. قهوه های وارداتی از برزیل بیشترین افزایش قیمت را داشته اند و محصولات ویتنام و هند نیز با رشد قابل توجهی مواجه شده اند.

ربیعی در ادامه تأکید می کند که برخلاف برخی تصورات، کاهش تولید جهانی عامل اصلی این وضعیت نیست. او می گوید در برخی کشورها مانند برزیل حتی افزایش تولید نیز گزارش شده است و تغییرات محسوس در سطح تولید جهانی مشاهده نمی شود. با این حال، او معتقد است که تبعات غیرمستقیم تنش ها و افزایش هزینه های حمل ونقل در آینده می تواند بر بازار جهانی اثرگذار باشد.

در حال حاضر بخش عمده واردات قهوه ایران، حدود 70 تا 80 درصد، از طریق امارات انجام می شود. به گفته ربیعی، این مسیر به دلیل محدودیت های تجاری و ساختارهای موجود، به مسیر اصلی تأمین قهوه کشور تبدیل شده است، هرچند که این کشور خود تولیدکننده قهوه نیست و تنها نقش واسطه تجاری را ایفا می کند.

او همچنین اشاره می کند که مسیرهای جایگزین مانند بنادر دیگر در حال شکل گیری هستند، اما این تغییرات زمان بر بوده و در کوتاه مدت هزینه های بیشتری به بازار تحمیل کرده است.

افزایش قیمت قهوه، به گفته این فعال صنفی، تنها در سطح بازار باقی نمانده و به تغییر رفتار مصرف کنندگان نیز منجر شده است. او توضیح می دهد که بخشی از مصرف کنندگان به سمت محصولات ارزان تر حرکت کرده اند و بخشی دیگر نیز میزان مصرف خود را کاهش داده اند. این تغییر رفتار، تنها محدود به قهوه نیست و در بسیاری از کالاهای مصرفی دیگر نیز مشاهده می شود.

ربیعی همچنین به اثرات زنجیره ای این وضعیت بر اشتغال اشاره می کند و می گوید صنعت قهوه در ایران یک چرخه اقتصادی گسترده شامل واردات، تولید، بسته بندی، توزیع و فعالیت کافه ها ایجاد کرده است. کاهش مصرف در این حوزه می تواند این زنجیره را تحت فشار قرار دهد و در برخی بخش ها به تعدیل نیرو منجر شود؛ موضوعی که هم اکنون نیز در برخی کافه ها مشاهده شده و عمدتاً نیروهای جوان و متخصص را تحت تأثیر قرار داده است.

بر اساس برآوردهای ارائه شده، میزان واردات قهوه در ایران طی سال های اخیر به حدود 50 هزار تن در سال رسیده است. این واردات عمدتاً از کشورهایی مانند ویتنام، اندونزی و هند انجام می شود و در کنار آن، کشورهایی مانند اتیوپی، برزیل، کلمبیا و کنیا نیز از تأمین کنندگان مهم بازار ایران محسوب می شوند.

ربیعی در بخش دیگری از این گفت وگو تأکید می کند که در برخی موارد، فشار هزینه ها و کمبود عرضه می تواند بر کیفیت نیز اثر بگذارد. هرچند بسته بندی ها معمولاً بر اساس وزن ثابت انجام می شود، اما در شرایط افزایش قیمت، احتمال استفاده از مواد اولیه با کیفیت پایین تر برای کنترل هزینه ها وجود دارد.

در جمع بندی این وضعیت، او معتقد است آینده بازار قهوه به دو عامل اصلی وابسته است؛ نرخ ارز و وضعیت واردات. در صورتی که نرخ ارز با جهش جدیدی مواجه نشود و مسیر واردات به شرایط پایدار بازگردد، امکان کاهش قیمت ها وجود دارد، اما در غیر این صورت بازار همچنان با فشار تورمی مواجه خواهد بود.

بر اساس مقایسه های انجام شده نیز قیمت قهوه در ایران نسبت به گذشته تقریباً دو برابر شده است؛ به طوری که محصولی که پیش تر حدود کیلویی دو میلیون تومان قیمت داشت، اکنون به حدود چهار میلیون تومان رسیده است.