زهرا شیخ؛ احتمالاً در این حدود 90 شب، وقتی در میادین حضور پیدا کرده اید؛ یا اگر گذرتان افتاده باشد؛ یا عکس و فیلمی از اجتماعات دیده باشید، این سؤال در ذهنتان شکل گرفته که: این همه چادری کجا بودند تا حالا؟!

راستش برای ما که خودمان خانواده ای مذهبی هستیم، دیدن این همه خانم چادری در روزهای اول تعجب برانگیز بود. فرقی هم نداشت وقتی در اجتماعات شهر کوچکی در شمال کشور شرکت می کردم یا در محله مان یا در میدان انقلاب و آزادی و تجریش و …؛ دیدن آن تعداد از زنان چادری حیرت زده ام می کرد. فردایش دقت می کردم که مثلاً در شهر ساحلیِ... از هر 10 آدمی که در طول روز در خیابان تردد می کنند چند نفر چادری اند؛ تعداد شاید 2 یا 3 نفر بود. در محله ی خودمان هم همین طور. پس این زن ها در طول روز کجایند؟ در روزهای گذشته کجا بودند؟ آیا این ها زیست اجتماعی ندارند؟ همه خانه نشین اند؟ دانشگاه و سرکار نمی روند؟ منزوی اند و کنش اجتماعی را بلد نیستند؟

حضور 90روزه ی همین زنان در اجتماعات، روایت نویسی، برگزاری کمپین، ساخت ویدئو و گزارش گری و جریان سازی و … تقریبا فرضیه های بالا را رد می کند و نشان می دهند اتفاقاً این زن ها شجاع، آگاه، کنشگر و دارای خط فکری و اندیشه ی راهبردی هستند. پس پرسش اصلی این است: چرا در زیست عمومی جامعه کمتر دیده می شوند؟

(این یادداشت قرار نیست آمار بدهد یا درباره ی نسبت های دقیق جمعیتی حکم قطعی صادر کند؛ بحثش درباره ی سازوکارهایی است که دیدنِ ما را در شهر و رسانه شکل می دهند.)

حقیقت آن است که در جهان مدرن، رابطه ی ما با واقعیت اغلب به واسطه ی تصویر میانجی گری می شود. به زبان ساده تر: ما جهان اجتماعی را نه دقیقاً آن طور که هست، بلکه آن طور که به نمایش درمی آید تجربه می کنیم. در این منطق، تصویرها بر اساس حقیقت آزمایی یا فراوانی اجتماعی رتبه بندی نمی شوند؛ بلکه بر اساس شدتِ اثرگذاری و قابلیت در قاب ماندن رتبه بندی می شوند.

پس موضوع این نیست که چه چیزی بیشتر در جامعه هست؟ بلکه این است که چه چیزی بیشتر قابلیت تبدیل شدن به نمایش دارد؟

نمایش، به طور طبیعی، تنش را دوست دارد: تضاد، تعارض، غیرمنتظره بودن، و شکستن انتظارهای فرهنگی. در چنین چارچوبی، تصویر زن مذهبیِ چادری—در بسیاری از روایت های رایج—برای ذهن عمومی قابل انتظار و در نتیجه کمتر نمایش زا تلقی می شود. اما وقتی زن چادری به صورت انبوه و یکپارچه در میدان حاضر می شود، ناگهان همان سوژه ی عادی به سوژه ی نمایشی تبدیل می شود: تراکم، همزمانی و هماهنگی، آن را از پس زمینه بیرون می کشد و به پیش زمینه می آورد.

این همان چیزی است که در این 90 شب رخ داد: امرِ پراکنده، متراکم شد؛ و آنچه متراکم می شود، قابلیت نمایش پیدا می کند. به همین دلیل است که در روزمره ممکن است نسبت 2 یا 3 نفر از 10 نفر را ببینید، اما در شب های تجمع، همان نسبت ها (یا حتی کمتر/بیشتر) به شکلی تجربه می شود که گویی ناگهان از هیچ، همه چیز ساخته شد . پس تجربه، قبل از آن که آماری باشد، ادراکی و تصویری است.

و اینجا سؤال عمیق تری شکل می گیرد: چرا سازوکارهای دیدنِ ما، پیش از این، زنان چادری را در قاب نمی گرفت؟

احتمالاً بخشی از پاسخ برمی گردد به میدان سبک زندگی و رسانه؛ جایی که برخی بدن ها، پوشش ها و ژست ها قابل قاب بندی تر تلقی می شوند و با کدهای زیباشناسیِ رایج سازگارترند. یعنی ممکن است دو گروه از نظر عددی یا حتی سطح کنشگری تفاوت های زیادی نداشته باشند، اما یکی از آن ها قابلیت تبدیل شدن به تصویر غالب را بیشتر داشته باشد. صنعت زیبایی، مد، تبلیغات، سبک زندگی مصرفی و البته منطق پلتفرم ها، تیپ فرهنگیِ زنِ مدرنِ شهری را معمولاً قابل نمایش تر می دانند.

اینجا لازم است یک نکته را هم متذکر شد که: زنان مذهبی یکدست نیستند. برخی از آن ها در همین فضاهای رسانه ای و شهری بسیار فعال اند و حتی قواعد نمایش را حرفه ای بلدند. اما در کنار آن ها، بخش بزرگتری از زنان مذهبی—اگرچه تحصیل کرده و اجتماعی اند—الزاماً در همان میدان های تولید تصویر بازی نمی کنند، یا قواعدش را به دلایل ارزشی/اخلاقی/سبک زندگی کمتر می پذیرند؛ بنابراین سهم شان از قاب های غالب کمتر می شود، نه لزوماً سهم شان از واقعیت اجتماعی.

موضوع دیگر مربوط به شهر است و نقشه ی نابرابر رؤیت پذیری در آن. بعضی نقاط مثل ویترین اند و بعضی نقاط مثل راهرو؛ بعضی جاها محل مکث اند و بعضی جاها محل عبور. به نظر می رسد فضاهایی مثل مراکز خرید بزرگ و محورهای مصرف، کافه ها و مسیرهای فراغت، پیاده راه ها و پارک های مرکزی، رویدادهای شهری، فضاهای دانشگاهی خاص و محله های نمادین، در توپوگرافی رؤیت پذیری شهری بیش از بقیه چشم ساز هستند. اگر یک گروه اجتماعی به دلایل فرهنگی، اقتصادی یا اخلاقی کمتر در این نقاط مکث کند، کمتر در ویترین شهر دیده می شود.

بسیاری از زنان مذهبی ممکن است در شهر حضور داشته باشند، اما مسیرهای رفت وآمدشان متفاوت باشد (کارکردی تر و هدفمندتر)، زمان های حضورشان متفاوت باشد، یا پاتوق هایشان در فضاهای دیگر شکل گرفته باشد: فرهنگسراهای محلی، هیئت ها، شبکه های همسایگی، مدارس، فعالیت های خیریه و… . بنابراین مشاهده ی روزمره ی ما ممکن است در همان مسیرهای خودمان دقیق باشد، اما نباید آن را به کل شهر تعمیم بدهیم؛ چون شهر از مسیرهای موازی ساخته شده است: مسیرهای هم زمان، اما کم برخورد. این همان سوگیری ساده ای است که باعث می شود از ویترین ها درباره ی کل جامعه قضاوت کنیم.

اما به نظر من مهمترین دلیل برمی گردد به اقتصاد توجه . در جهانی که اطلاعات بی نهایت است، کمیاب ترین منبع، توجه است. پلتفرم ها هم برای کسب درآمد همین توجه را می خرند و می فروشند. پس الگوریتم ها طوری طراحی می شوند که محتوایی را بالا ببرند که: مکث ایجاد کند؛ احساسات تند تولید کند (خشم، شگفتی، تحسین، نفرت)؛ کامنت و جدل راه بیندازد؛ و قابلیت بازنشر سریع داشته باشد. در این منطق، برای وایرال شدن شاخص، اکثریت بودن نیست؛ شاخص برانگیزانندگی است.

برای همین است که گاهی از یک سو، تصویرهایی که خلاف انتظار یا پرکنتراست اند—مثلاً زنِ کم حجاب در موقعیتی که برای بسیاری غیرمنتظره است، یا صحنه هایی که سریع قطبی سازی می شوند—بیشتر دست به دست می شوند؛ و از سوی دیگر، تصویرهایی که برای ذهن عمومی قابل انتظار تلقی می شوند—اگرچه در واقعیت اجتماعی فراوان و مهم باشند—کمتر در مدار وایرال قرار می گیرند. این همان ترجیح تصویر پرتنش است که از سطح فرهنگیِ جامعه ی نمایش، در سطح فنیِ پلتفرم هم تقویت می شود.

پاسخ جامعه شناختیِ دقیق به این پرسش، در یک جمله این است: مسئله اصلی کمبود حضور نیست؛ مسئله رؤیت پذیری است. شهر و رسانه ها لزوماً آن چیزی را که بیشتر وجود دارد بازتاب نمی دهند؛ آن چیزی را تقویت می کنند که بیشتر دیده می شود ، و دیده شدن تابع قواعد خاصی است: قواعد نمایش، منطق میدان های فرهنگی و سبک زندگی، اقتصاد توجه، و توپوگرافی فضاهای شهری.

منبع: فرارو