پاول ماسگِرِیو، دانشیار علوم سیاسی در دانشگاه جرج تاون در قطر.

به نقل از نشریه فارن پالیسی، دونالد ترامپ در دومین مراسم تحلیف خود آرزو کرد که انتخابات اخیر ریاست جمهوری آمریکا به عنوان بزرگ ترین و سرنوشت سازترین انتخابات تاریخ این کشور به یاد بماند. اما او با شکست در جنگ خود در خلیج فارس، دقیقاً به شکلی معکوس به این هدف رسیده است؛ زیرا تصمیم او برای آغاز کارزار نظامی علیه ایران، هرچند با تشویق دیگران همراه بود، در نهایت انتخابی شخصی و کاملاً متعلق به خود او بود.

این تصمیم اکنون به یک عقب گرد راهبردی بزرگ تبدیل شده است؛ شکستی که می توان ابعاد آن را حتی بزرگ تر از فاجعه آمریکا در جنگ ویتنام دانست. البته در ظاهر، شکست در جنگ ایران شبیه شکست های کلاسیک نظامی آمریکا نیست؛ نه کاخ سفید به آتش کشیده شده، نه جامعه آمریکا با موجی از اعتراضات ضدجنگ روبه رو شده و نه صحنه ای از یک تسلیم تاریخی در برابر افکار عمومی شکل گرفته است.

اما همین ظاهر آرام ، دقیقاً بخشی از مسئله است. سرعت جنگ و فاصله جغرافیایی آن از خاک آمریکا، به کل ماجرا حالتی غیرواقعی داده است. حتی در دوحه قطر — جایی که در هفته های نخست صدای موشک ها در آسمان شنیده می شد — زندگی روزمره عادی بود؛ مردم خرید می کردند، خودروها را با بنزین ارزان پر می کردند و تماس های کاری برقرار بود.

این تضاد، پرسش عجیبی را ایجاد می کرد: آیا اینجا واقعاً منطقه جنگی است؟ از سوی دیگر، نبود تلفات سنگین آمریکایی باعث شده تا ابعاد شکست واشنگتن کمتر دیده شود. جنگ برای ایران خونین بوده و هزاران نفر جان باخته اند، اما تلفات آمریکا کمتر از 20 نظامی بوده است.

در مقایسه با جنگ ایران، ابعاد جنگ ویتنام (که ویتنامی ها آن را جنگ آمریکا می نامند) تکان دهنده بود. بیش از یک دهه نبرد در جنگل های جنوب شرق آسیا، جان میلیون ها غیرنظامی و نزدیک به 60 هزار آمریکایی را گرفت.

تلخی آن تجربه چنان عمیق بود که برای یک نسل، واژه ویتنام در ذهن آمریکایی ها نه به عنوان یک کشور، بلکه به عنوان نمادی از شکست، اندوه و خطای راهبردی ثبت شد. برای جامعه آمریکا، ویتنام نماد رنج خانوادگی بود و برای نخبگان، هشداری درباره غرور قدرت و محدودیت های مداخله نظامی. با وجود تفاوت دیدگاه ها، نظرسنجی شورای امور جهانی شیکاگو در سال 2014 نشان داد که 58 درصد آمریکایی ها هنوز جنگ ویتنام را لحظه ای تاریک می دانند.

یکی از دشوارترین پرسش ها درباره ویتنام این بود که چرا ایالات متحده برای نبردی تا این حد هزینه پرداخت که در نهایت تأثیر تعیین کننده ای بر منافع راهبردی بلندمدت واشنگتن نداشت؟ البته جنوب شرق آسیا بهای سنگینی پرداخت (از گورهای دسته جمعی کامبوج تا آوارگان ویتنامی)، اما از منظر آمریکا، پیامدهای شکست بیشتر جنبه داخلی داشت تا راهبردی. واشنگتن در نهایت جنگ سرد را برد و جایگاه جهانی خود را حفظ کرد؛ تا جایی که ویتنامِ امروز، روابطی دوستانه با آمریکا دارد.

اما پیامدهای جنگ ترامپ با ایران را نمی توان با این الگو یکسان دانست. ایالات متحده این جنگ انتخابی را آغاز کرد تا موقعیت خود را تقویت کند، اما اکنون در جایگاهی ضعیف تر از نقطه شروع قرار دارد. برای درک این تفاوت، کافی است عملکرد امروز آمریکا را با جنگ خلیج فارس در سال 1991 (آزادسازی کویت) مقایسه کنید؛ جایی که سرعت فروپاشی ارتش صدام، تصویری از برتری بی چون وچرای نظامی آمریکا به جهان مخابره کرد.

در جنگ اخیر با ایران، ماجرا کاملاً متفاوت بود. هرچند تسلیحات پیشرفته آمریکایی قابلیت های فنی خود را نشان دادند، اما این عملکرد زیر سایه واقعیتی نگران کننده قرار گرفت: زرادخانه های آمریکا عمق کافی ندارند. همین مسئله پرسشی جدی ایجاد کرد: واشنگتن تا چه حد برای جنگ با دشمنی قدرتمندتر از جمهوری اسلامی آماده است؟

از سوی دیگر، تصویر ماندگار این جنگ نه نمایش دقیق فناوری نظامی، بلکه صحنه های تلخ انسانی بود؛ مانند کیف های خون آلود دختران دانش آموز ایرانی که قربانی خطای هدف گیری شدند. این تصویر، ادعای جنگ دقیق و پاک را از نظر اخلاقی ویران کرد.

در بُعد فنی نیز سامانه های پدافندی آمریکا در برابر موشک ها و پهپادهای انتحاری ایران عملکردی قابل قبول داشتند، اما نتوانستند نفوذ ایران را به طور کامل متوقف کنند. عبور موشک های ایرانی از این سامانه ها، پرسشی بزرگ تر را برای واشنگتن ایجاد کرده است: اگر پدافند آمریکا در برابر ایران این گونه تحت فشار قرار گرفت، در برابر دشمنی متمرکزتر، مجهزتر و در جنگی طولانی تر چگونه عمل خواهد کرد؟

پیامدهای راهبردی جنگ ترامپ با ایران بسیار تیره تر از آن تصویری است که او به عنوان پیروزی می فروشد. آمریکا شاید مدعی تغییر محدود نظام در ایران باشد، اما جنگ نه تهران را به دولتی مطیع تبدیل کرد و نه ساختار قدرت را به نفع آمریکا تغییر داد؛ برعکس، ایران را مقاوم تر کرد.

حملات اولیه آمریکا و اسراییل از نظر نظامی ویرانگر بود، اما محدودیتِ راه حل های صرفاً نظامی را آشکار ساخت. برنامه هسته ای تهران اکنون از دو دور حمله هوایی سنگین عبور کرده است و بسیار بعید است که دور سوم (اگر رخ دهد) نتیجه ای متفاوت به همراه داشته باشد.

این جنگ، جایگاه رهبری آمریکا در نظام جهانی را نیز تضعیف کرد. متحدان منطقه ای واشنگتن که با آغاز این ماجراجویی مخالف بودند، بخش بزرگی از هزینه های میدانی و اقتصادی آن را پرداختند و در نتیجه، اعتماد آن ها به قضاوت و مدیریت آمریکا به شدت فرسوده شد.

اما شاید مهم ترین درس این جنگ برای تهران، مسئله تنگه هرمز بود. ایران دریافت که توانایی اش برای مختل کردن این گذرگاه می تواند یک اهرم فشار اقتصادی در مقیاس جهانی ایجاد کند. آزادی کشتیرانی بیش از دو قرن اصل بنیادین سیاست آمریکا بوده است؛ اکنون اگر عبور آزاد از تنگه هرمز به امری مشروط تبدیل شود، مسیرهای تجاری به یک سلاح ژئوپلیتیک تبدیل شده و نظم اقتصادی بین المللی زیر سؤال می رود.

شیوه پایان یک جنگ، گاه به اندازه آغاز آن اهمیت دارد. پس از جنگ ویتنام، آمریکا توانست به جنوب شرق آسیا پشت کند و توجه خود را به مناطق دیگر معطوف سازد. اما تکرار این الگو در خلیج فارس بسیار دشوار است. جهان امروز درهم تنیده تر است و اقتصاد جهانی فقط به نفت این منطقه وابسته نیست؛ موادی مانند هلیوم، کود شیمیایی و آلومینیوم خلیج فارس برای صنایع پیشرفته حیاتی اند. علاوه بر این، تعهد امنیتی واشنگتن به اسراییل، خروج کامل آمریکا از خاورمیانه را غیرممکن می کند.

در نهایت، آمریکا فارغ از اینکه چه کسی در کاخ سفید باشد، ناچار است با پیامدهای این جنگ روبه رو شود؛ آن هم در شرایطی که در داخل و خارج تضعیف شده است. متحدان اعتماد کمتری دارند، افکار عمومی خواهان خروج اند و رقبای جهانی جسورتر از گذشته اراده واشنگتن را به چالش می کشند.

دهه ها بعد، مورخان به این رویداد نگاه می کنند و دقیقاً همان پرسشی را می پرسند که درباره ویتنام مطرح شد: چرا آمریکا وارد این جنگ شد؟ پاسخ هایی درباره محاسبات غلط، توهم کارآمدی نظامی، فشار متحدان و غرور قدرت داده خواهد شد؛ اما هیچ کدام احتمالاً برای توجیه این اشتباه تاریخی کافی نخواهد بود.

منبع: فرارو