در یک سال گذشته، ایران هم زمان تجربه مجموعه ای از تحولات پُرشتاب و کم سابقه را پشت سر گذاشته است؛ از جنگ و تنش های امنیتی گرفته تا اعتراضات اجتماعی، فشارهای اقتصادی و در نهایت شکل گیری یک تفاهم سیاسی که از نگاه برخی ناظران می تواند نقطه آغاز دوره ای تازه در اقتصاد، روابط خارجی و سیاست داخلی کشور باشد.

به گزارش اقتصادنیوز، ایمانی جاجرمی، جامعه شناس، معتقد است؛ در صحنه سیاست ایران نبود یا ضعف نهادهای واسط قابل اعتماد بین مردم و دولت سبب شده تا فضای گفت وگو از میان برود و شهروندان چاره ای جز انتخاب میان دو گزینه مقاومت پرهزینه و انزوا نداشته باشند.

با این حال، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آیا این تحولات به بازسازی ساختارهای حاکمیتی، اعتماد عمومی و افزایش رضایت اجتماعی منجر خواهد شد یا بدون اصلاحات ساختاری، صرفاً به تکرار چرخه های گذشته خواهد انجامید؟

در همین زمینه، حشمت الله فلاحت پیشه، نماینده سابق مجلس و تحلیلگر سیاست خارجی، در گفت وگویی به بررسی نسبت دولت و جامعه، بحران اعتماد، شکاف های اجتماعی و ضرورت اصلاحات سیاسی و اقتصادی پرداخته است. در ادامه مشروح این گفت و گو را بخوانید:

آقای فلاحت پیشه! جنگ، اعتراضات و سپس توافق اخیر، هر کدام به شکلی بر رابطه دولت و جامعه اثر گذاشته اند. به نظر شما مهم ترین اقدام عملی و قابل سنجش برای تبدیل همبستگی مقطعی دوران بحران به بازسازی پایدار اعتماد عمومی چیست و دولت از کدام نقطه باید این فرآیند را آغاز کند؟ مخصوصاً که بنا بر اظهارات کارشناسان ایران وارد مرحله جمهوری سوم شده است؟

معتقدم مردم ایران یکی از بدترین سخت ترین سال های عمر خودشان را سپری کردند. یک سالی که در آن دو جنگ رخ داد و به هر حال بحران های اقتصادی عظیمی به وجود آمد. مهمتر از آن، ناآرامی هایی که شکل گرفت و جان هزاران انسان گرفته شد که بسیاری از آنها بی گناه بودند و بسیاری هم مجروح شدند. این در تاریخ ایران کم سابقه است.

من معتقدم این همه هزینه پرداخت شد و نشان مان داد که برخی سیاست ها اشتباه بوده؛ اولین سیاست، سیاست نفی مذاکره و یک سری سیاست های افراطی بود که ایران را به یکی از دشمن ترین کشورها در ذهنیت جهانی تبدیل کرد و در نهایت دو جنگ بزرگ را به ملت ایران تحمیل کرد.

کسانی که این مسیر افراطی را رفتند هیچ پاسخگویی ندارند و فضای فکری شان با مشکلات مردم متفاوت است. بدون اینکه مسئولیتی در قبال شکست مذاکره داشته باشند به زندگی شان ادامه دادند. این ها کسانی بودند که در دو برهه 1400 و 1401 دو فرصت استثنایی توافق را از بین بردند ولی آن زمان هم هیچ مسئولیتی نپذیرفتند.

الان هم بعد از امضای تفاهم نامه بین روسای جمهور ایران و آمریکا، مدام بر طبل جنگ می کوبند و تلاش می کنند ایران را در دام نتانیاهو بیندازند. در حالی که من معتقدم مسیر دیپلماسی می تواند نتانیاهو را به حاشیه ببرد.

سیاست دیگر، بی اعتنایی به عرصه عمومی و صندوق رأی بود. ما کاهش مشارکت مردم را دیدیم که اوج آن در انتخابات مجلس بود؛ انتخاباتی که عملاً رقابتی بین یک اقلیت در اقلیت بود. در تهران حدود 7 درصد مشارکت ثبت شد و بسیاری از نمایندگان با درصد آرای زیر 10 درصد وارد مجلس شدند.

بعد هم وقتی مردم در انتخابات ریاست جمهوری تا حدی با صندوق رأی آشتی کردند و رییس جمهور خود را انتخاب کردند، فشارها باعث شد دولت حتی نتواند کابینه خود را شکل دهد و وعده های اصلاحی اش ناکام ماند.

در اینجا باید به نظریه به رسمیت شناختن اشاره کرد؛ اکسل هونت معتقد است باید مردم، صدای مردم، نقد و اعتراض آنها به رسمیت شناخته شود. وقتی این به رسمیت شناسی نباشد، جامعه دچار چالش می شود. درس اصلی این تحولات، به رسمیت شناختن مردم است.

در حوزه اقتصاد هم یک روند انحرافی شکل گرفت؛ فشار مالیاتی و تورم برای مردم افزایش یافت و در عین حال منابعی مانند نفت و سایر ظرفیت ها به شکل درست مدیریت نشد. این وضعیت نارضایتی اقتصادی ایجاد کرده است. دولت اگر بخواهد رابطه خود با مردم را سامان دهد باید این مشکلات را حل کند و به جای بازگشت به گذشته، به آینده ای فکر کند که مردم در رأس تصمیم گیری باشند.

تجربه های گذشته نشان داده که گشایش های خارجی به بهبود وضعیت اقتصاد کشور از یک سو و بهبود نظام سیاسی از سوی دیگر در بلندمدت منجر نشده است. این بار چه اصلاحاتی در حوزه هایی مانند حکمرانی اقتصادی و سیاسی، شفافیت و عدالت باید انجام شود تا جامعه اثرات این توافق را در زندگی روزمره خود احساس کند؟

من همین حالا که با شما صحبت می کنم، یکی از شبکه های رسانه ملی را می بینم که کارشناسش مدعی است چرا بند بازسازی ایران در تفاهم با آمریکا آمده است و حتی ادعاهایی درباره وضعیت آمریکا مطرح می کند.

اما واقعیت این است که ایران باید از برجام درس بگیرد. علت اصلی شکست برجام این بود که بعد از آن، ایران و آمریکا دشمنی را کنار نگذاشتند. اگر ایران از ظرفیت های اقتصادی اش در مذاکرات گذشته بهتر استفاده می کرد، شرایط متفاوت بود.

در برجام، حتی 80 میلیارد یورو قرارداد بدون نتیجه باقی ماند. بنابراین اگر سیاست خارجی ایران به سمت کاهش دشمنی و تمرکز بر توسعه اقتصادی برود، آثار گشایش ها دیده خواهد شد.

اما اگر این تفاهم هم صرفاً ادامه دشمنی تلقی شود، دوباره به همان چرخه بازمی گردیم. من معتقدم هیچ ملتی به اندازه ایران هزینه دشمنی طولانی مدت را نداده است.

الان زمان پایان دادن به این وضعیت است. بعد از این جنگ ویرانگر، فرصت ایجاد شده و حتی مسئولیت آینده این تفاهم بر دوش دولت فعلی است. اگر قرار است اصلاحی صورت بگیرد، باید تابوها شکسته شود و سیاست خارجی به سمت اقتصادمحور شدن حرکت کند.

اعتراضات سال های اخیر، جنگ و فشارهای اقتصادی هر کدام بخشی از شکاف میان جامعه و حاکمیت را آشکار کرده اند؛ از نظر شما اولویت امروز کشور ترمیم کدام شکاف است: شکاف اعتماد، شکاف نسلی، شکاف اقتصادی یا شکاف سیاسی؟ و چرا؟

من معتقدم اصل اساسی در ایران، شکاف سیاسی و شکاف اعتماد است. دولت در ایران بسیار گسترده و فربه شده و در همه حوزه ها حضور دارد. تا زمانی که مردم به شکل واقعی در تصمیم گیری ها مشارکت داده نشوند، مسائل اقتصادی هم حل نخواهد شد.

باید تصمیم گیری سیاسی جدی برای مقابله با فساد، رانت و ویژه خواری انجام شود. در غیر این صورت، اقتصاد کشور همچنان درگیر کاسب های مختلف و سلطان های مختلف باقی می ماند و اصلاحات واقعی رخ نمی دهد.