سعید ابوطالب در تاریخ رسانه ایران چهره یکتا و قابل تأملی است. او از پیچ و خمِ سیاست و تجربه هولناکِ اسارت در عراق گذر کرد و سر از محافل سلبریتی ها و میزهای پرزرق وبرقِ شام ایرانی درآورد. درواقع توانست فرمولی در شبکه نمایش خانگی پیاده کند که مخاطبِ تشنه سرگرمی را به خود جذب کند و استانداردهای بصریِ برنامه های گفتگومحور را تغییر دهد.

ابوطالب با درکِ درستِ میل به دیده شدن در سلبریتی ها و کنجکاویِ خانگی در مخاطب، بستری ساخت که ریشه هایش به شبکه های ماهواره ای برمی گردد و با بازآفرینی به سیاق شخصی، شناسنامه ای بومی و چشم نواز یافته است.

وقتی در این برهه به کارنامه او نگاه می کنیم، با کارگردانی مواجه می شویم که مرز میان واقعیت و نمایش را چُنان درهم آمیخته که تشخیص اصالتِ رفتار در برنامه هایش دشوار می شود. او رئالیتی شو را از فرمتِ ساده به صنعتِ پُر سود و بازده تبدیل کرد و باب جدیدی در نمایش خانگیِ نوظهور گشود. نقد کارنامه او، نقد جریانی است که سرگرمی را در بسته بندیِ لوکس عرضه می کند و به شکلی هوشمندانه از ستاره های افول کرده یا نوظهور، برند جدید می سازد.

شام ایرانی ، نمایی از زیستِ طبقاتی است؛ بازتاب فرهنگی که در آن، میزبانی میدان نبرد برای کسب اعتبار و محبوبیت است. در این یادداشت، مسیر هنری اش را واکاوی می کنیم تا دریابیم چگونه از مستندساز سیاسی به سلطان سرگرمی های شبانه بدل شده است.

نخستین نکته در کارنامه سعید ابوطالب، چرخش دراماتیک از فضای سیاسی و مستندسازی به سرگرمی های عامه پسند است. ابوطالب که تجربه نمایندگی مجلس و ساخت مستندهای تکان دهنده در باب جنگ و اسارت را دارد، با هوشمندی دریافته که ذائقه مخاطب ایرانی به گریز از واقعیت میل کرده است. او ابزارِ مستندسازی (دوربین روی دست، ضبط لحظاتِ پیش بینی نشده) را به خدمت فضایی درآورد که کاملاً در تضاد با پیشینه فکری اش است.

این دگردیسی نشان دهنده شناخت دقیقِ اقتصاد توجه است. او می داند در دنیای جدید، تأثیرگذاری در گرو ارسال بیانیه های سیاسی نیست، بلکه از مسیر نفوذ به لایه های خصوصی زندگی ستارگان و نمایش صمیمیت های ساختگی می گذرد. این تغییر رویکرد، با انتقاداتی از سوی هم فکران سابقش روبرو شد، ولی او را به یکی از پول سازترین و بانفوذترین تهیه کنندگان شبکه نمایش خانگی مبدل کرد که رگ خواب مخاطبِ خسته از تنش های روزمره را می شناسد.

سعید ابوطالب (متولد 1348)، فیلم ساز، اصولگرای مستقل و نماینده تهران در مجلس هفتم بود. نقطه عطفِ ورودش به سیاست، بازداشت چهارماهه از سوی نیروهای آمریکایی در عراق بود که سبب شد به عنوان چهره ای فرهنگی و اصولگرا شناخته شود. در دوران نمایندگی، عضو کمیسیون فرهنگی بود و در این راستا طرح استفاده مدیریت شده از ماهواره را برای پخش برنامه های غیرمغایر با ارزش های اسلامی در شبکه های دولتی دنبال کرد و رییس کمیته هنر و رسانه شد. او در تلاش برای مقابله با بداخلاقی های برخی جریانات (به ویژه جبهه پایداری)، حزب اصولگرایان مستقل را به همراه محمود مدنی و عماد افروغ تأسیس کرد که با مخالفت برخی چهره های شاخص مواجه شد و از هم پاشید. عاقبت به دلیل نقدهای تند و صریح، موفق به کسب کرسی در انتخابات مجلس هشتم نشد.

شام ایرانی ابداع ابوطالب نبود، اما او به این فرمت (که نسخه اصلی اش Come Dine with Me نام دارد)، رنگ وبویِ تولیدات درجه یک سینمایی بخشید. ابوطالب با اضافه کردن بخش های سفر، رقابت های گروهی و لوکیشن های خارج از کشور در برخی فصول، این برنامه را از دورهمیِ ساده به تور فرهنگی و تفریحی ارتقا داد. نقطه قوت او در این مجموعه، کستینگ یا چیدمانِ میهمانان است.

او می داند چگونه افرادی با تضادهای شخصیتی را کنار هم بنشاند تا از دل دیالوگ های ساده، درام و گاهی تنش ایجاد شود. او شام ایرانی را از حصار آشپزخانه خارج کرد و به آن ابعاد اجتماعی بخشید؛ این گونه است که بازیگران نه بر اساس نقش ها، که بر اساس خودِ واقعی یا دست کم آنچه ادعا می کنند واقعی است، قضاوت می شوند. این برنامه در کارنامه اش، سنگ بنایی شد برای تولید رئالیتی شوهای بعدی .

یکی از جدی ترین نقدهای وارد بر کارنامه ابوطالب، به ویژه در شام ایرانی ، غلبه بی چون وچرای زیبایی شناسی لوکس است. در برنامه های او، همه چیز در درخشان ترین حالت ممکن قرار دارد؛ خانه های مجلل، میزهای پرزرق وبرق و لباس های گران قیمت. ابوطالب به عنوان کارگردان، به شدت بر شیک بودن قاب ها تأکید دارد.

این رویکرد از سویی باعث جذب مخاطب و جذابیت بصری می شود (نقطه قوت)، و از سوی دیگر در شرایط اقتصادیِ بحرانی سال های اخیر، نوعی شکافِ طبقاتیِ تصویری ایجاد می کند که موجب دلزدگی بخشی از جامعه شده است (نقطه ضعف).

منتقدان بر این باورند که او آگاهانه یا ناآگاهانه، به ترویج نوعی سبک زندگی دست می زند که با واقعیت معیشتی اکثریت جامعه فرسنگ ها فاصله دارد. در واقع، سینمای ابوطالب در رئالیتی شوهایش، سینمای ویترین های براق است که فقر و زشتی در آن جایی ندارد.

در بررسی فنی آثار ابوطالب، تدوین نقشی کلیدی و نجات بخش دارد. او به خوبی می داند که راش های خسته کننده میهمانیِ چندساعته را چگونه در اتاق تدوین به یک قسمتِ چهل دقیقه ایِ پرکشش تبدیل کند. استفاده از موسیقی های مهیج، کات های سریع در لحظات طنز و نریشن های طنازانه، سبب شده حتی زمانی که محتوا عمیق نیست، جذاب و سرگرم کننده باشد.

این توانایی در حفظ ریتم، بزرگترین نقطه قوت او در مقام کارگردان است. او اجازه نمی دهد حوصله مخاطب سر برود. حتی در فصل هایی از شام ایرانی که میهمانان چندان کاریزماتیک نبودند، مهندسی تدوینِ ابوطالب توانست از هیچ، جذابیت خلق کند. او به خوبی می داند در فضای مجازی و نمایش خانگی، ثانیه ها تعیین کننده اند و نباید به مخاطب فرصت رها کردنِ برنامه را داد.

بزرگترین ضعف ساختاری در رئالیتی شوهای ابوطالب، از جمله شام ایرانی ، ابهام در میزان واقعی بودن رخدادهاست. بسیاری از مخاطبان و منتقدان معتقدند پشتِ هر دیالوگِ به ظاهر بداهه، هدایت کارگردان نهفته است. در واقع، ابوطالب به جای آنکه اجازه دهد واقعیت مسیر خود را طی کند، تمایل دارد به آن جهت دراماتیک ببخشد.

این موضوع باعث شده برخی از دعواها یا صلح های میان سلبریتی ها در برنامه های او، تصنعی و مهندسی شده به نظر برسند. این کار جذابیت نمایشی را بالا می برد، اما به اصالت ژانرِ رئالیتی شو آسیب می زند. در کارنامه او، مرز میان مستند و نمایش چنان مخدوش شده که گاهی احساس می شود با تئاتری فاقد متن روبرو هستیم که بازیگرانش خطوط کلی داستان را از کارگردان گرفته اند.

سعید ابوطالب با عبور از شام ایرانی ، به سراغ بازی های گروهی مثل مافیا رفت و توانست این بازی را به پدیده ملی تبدیل کند. او با شب های مافیا و بعدها پدرخوانده ، نشان داد در طراحی مسابقات ترکیبی (Game Show) تبحر بالایی دارد. او از همان فرمول سلبریتی + رقابت + دکور لوکس استفاده کرد اما این بار، هوش و استدلال را نیز افزود.

این بخش از کارنامه او، اوج توانمندی اش در مدیریت پروژه های پربازیگر است. او توانست از بازی دورهمی، درامی پرتعلیق بسازد که در آن شخصیت واقعی آدم ها در فشارِ بازی افشا می شود. این حرکت، هوشمندانه بود و مخاطبی را که از سادگیِ شام ایرانی خسته شده بود، با چالش های ذهنیِ پیچیده تر درگیر کرد.

یکی از نقاط ضعفِ مشهود در اواخر کارنامه ابوطالب تا سال 1405، ابتلای او به تکرار است. موفقیت خیره کننده چند فصل اولِ برنامه هایش باعث شد به بازتولید مداومِ همان فرمول ها روی بیاورد. استفاده از چهره های تکراری در برنامه های مختلف (از شام ایرانی به مافیا و از آنجا به ضد و ارتش سری)، سبب نوعی دلزدگی بصری شده است.

مخاطب گاهی احساس می کند در حال تماشای کلاس درس ثابت با دانش آموزان تکراری است که فقط موضوع درس شان عوض شده است. این اشباع بازار، کیفیت تولیداتش را از نظر محتوایی تحت الشعاع قرار داده و باعث شده خلاقیت، فدای تضمین فروش شود. ابوطالب در این سال ها نشان داده تمایلی به ریسک کردن بر روی فرمت های کاملاً جدید ندارد و ترجیح می دهد در حاشیه امنِ موفقیت های قبلی اش بماند.

ابوطالب در طول ساخت شام ایرانی بارها با حواشیِ میهمانانش روبرو شد؛ از شوخی های سوءتفاهم برانگیز بازیگران درباره اقوام ایرانی تا تضادهای اخلاقی در لوکیشن های خارج از کشور. توان او در مدیریت بحران یکی از ویژگی های بارز کارنامه اش است. او توانسته با هوشمندی، جنجال ها را به نفع دیده شدن بیشترِ برنامه مدیریت کند، بدون آنکه اجازه دهد کل پروژه با توقیف یا شکست روبرو شود.

با این حال، نقد وارد بر او این است که گاهی خودِ او به این حواشی دامن می زند تا با مارکتینگ جنجالی (Controversial Marketing)، آمارِ بازدید مجموعه هایش را در شبکه نمایش خانگی بالا ببرد. این رویکرد، در کوتاه مدت موفق است، اما در درازمدت به وجهه هنری و اخلاقیِ آثارش آسیب می زند.

کارنامه ابوطالب را نمی توان بدون در نظر گرفتن تأثیرش بر فرهنگ عمومی مهمانی نقد کرد. شام ایرانی استاندارد نوینی از میزبانی را در ذهن مخاطب ایجاد کرد که در آن، امتیاز دادن و قضاوت کردنِ میزبان، به سرگرمی تبدیل شده. این موضوع از نگاه جامعه شناختی، مثبت و منفی است. از سویی به آدابِ معاشرت و جزییات پذیرایی اهمیت می دهد و از سوی دیگر، نوعی فرهنگ قضاوت و سخت گیری افراطی را در روابط انسانی ترویج می کند.

درواقع، ارزش دورهمی به کیفیت دسر و نمره دکوراسیون تقلیل یافته است. این نقد وجود دارد که با برجسته کردنِ رقابت در محیط های صمیمی، آرامشِ نهفته در سنت های ایرانی را فدای هیجان مسابقه ای کرده است.

شام ایرانی در فصل های جدید، از مسیر واقع گرایی منحرف شد و به جای روایت زندگی، به نمایش کلیشه روی آورد. دلیل اصلی این افت جذابیت، تبدیل شدن شخصیت ها از انسان های پیچیده به کاریکاتورهای تک بعدی است. دستکاری های کارگردان به جای هدایت، به مدیریتِ خشک تبدیل شد، جسارت روایت را از بین برد و اثر را از کمدی اجتماعی به نمایشی تبدیل کرد که فقط روی لایه بیرونی اتفاقات تمرکز دارد.

برای اینکه سریال دوباره رئال تر و چالش برانگیزتر شود، بهتر است این چهار تغییر اساسی رخ دهد:

1. خلق تضاد درونی: شخصیت ها نباید به یک صفت محدود باشند. رئالیسم در تناقض شکل می گیرد و تضاد، موتور محرکِ واقعیت است.

2. تنش اجتماعی به جای شوخی: کمدی نباید از دیالوگ های تکه انداختنی بیاید، بلکه باید از دل تضادهای واقعی اجتماعی (نسلی، طبقاتی و ارزشی) متولد شود. وقتی تنش واقعی باشد، خنده به صورت ارگانیک اتفاق می افتد و نیاز به دستکاری کارگردان نیست.

3. اعتماد به بداهه پردازی: کارگردان باید کنترل مستقیم را کاهش داده و به ایمپرووایزیشن میدان دهد. اجازه دادن به بازیگران برای واکنش های طبیعی در محیط، ریتم گفتگوها را از حالت متن خوانده خارج کرده و به زندگی روزمره نزدیک می کند.

4. پذیرش گره های باز: سریال نباید هر تضادی را با یک پایان خوش یا شوخی ببندد. رئالیسم یعنی پذیرش این حقیقت که برخی شکاف ها در جامعه هرگز پر نمی شوند؛ لذا برخی تنش ها ناپایان می مانند تا مخاطب در آن خلاء، حقیقت زندگی را بیابد.

سعید ابوطالب تکنوکراتی زیرک در فضای رسانه ای ایران است. او می داند چگونه میان خط قرمزهای حاکمیتی و مطالبات سرگرمی خواهانه مخاطب، بندبازی کند. شام ایرانی و سایر رئالیتی شوهای او، آیینه تمام نمایِ بخشی از جامعه ایران هستند که می خواهند میان سنت و مدرنیته، میانِ سادگی و تجمل، و میان واقعیت و نمایش، تعادلی بیابند.

نقطه قوتِ آثار او، حرفه ای گری در تولید و ایجاد استاندارد فنی بالاست، و نقطه ضعفِ ماندگارش، دوری از دغدغه های عمیق انسانی و غرق شدن در زرق وبرق های تجاری. او همچنان مرد شماره یک رئالیتی شوهاست، ولی آیا توان آن را دارد که در این عرصه اثری ماندگار و عمیق بر جای بگذارد، یا به خاطره ای از دوران رئالیتی شوهای ایران تبدیل خواهد شد؟

آثار تصویری سعید ابوطالب:

فیلم ها

اقلیت و اکثریت
رقص فقر
مستند مسابقه دستم را بگیر
واژه ای برای استقامت
مداربسته

مجموعه ها

رالی ایرانی1و2
سرزمین دانایی
شام ایرانی
شب های مافیا
پدرخوانده
مسابقه 77 ساعت
ارتش سری
مستند مسابقه هفت شهر عشق
ضد
کتاب قانون