برای دهه‌ها، مردم کشورهای ثروتمند عرب حاشیه خلیج فارس جنگ‌های منطقه را از طریق تلویزیون دنبال می‌کردند و آن را پدیده‌ای دور از خود می‌دیدند. این ذهنیت با جنگ آمریکا و اسراییل علیه ایران پایان یافت؛ جنگی که احساس امنیت این کشورها را برهم زد، اقتصادهای متکی به انرژی آنها را دچار اختلال کرد و آنها را وادار به بازنگری در راهبردهای دفاعی‌شان ساخت. در این میان، پایگاه‌های نظامی آمریکا در خاک این کشورها نیز به‌جای آنکه سپری در برابر تهدیدها باشند، خود به عاملی برای هدف قرار گرفتن این کشورها توسط هزاران موشک و پهپاد ایرانی تبدیل شدند.

به نظر می‌رسد درگیری‌ها فعلاً پایان یافته است، اما بسیاری در کشورهای خلیج فارس نگران‌اند که توافق در حال شکل‌گیری میان ایالات متحده و ایران، شرایط را بهبود نبخشد. در همین راستا مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، این هفته با چندین رهبر عرب منطقه دیدار کرد تا به آنها اطمینان خاطر بدهد. او روز چهارشنبه در کویت به خبرنگاران گفت:«ایالات متحده هیچ کاری نخواهد کرد که امنیت متحدانش را تضعیف کند.»

با این حال، با آشکار شدن آسیب‌پذیری‌هایشان، کشورهای حاشیه خلیج فارس اکنون مصمم هستند توان نظامی خود را افزایش دهند و هزینه بیشتری برای تجهیزات و امور دفاعی صرف کنند. این فضای جدید نشان‌دهنده تغییری محسوس نسبت به پروژه‌های بزرگ و خوش‌بینانه‌ای است که در طی دهه گذشته این منطقه را تعریف می‌کرد.

خالد الجابر، مدیر اجرایی شورای خاورمیانه برای امور جهانی در قطر، گفت: «این جنگ زخم بزرگی برجای گذاشت و بهبود آن بسیار طول خواهد کشید.»

صحنه‌هایی که در چند ماه گذشته در کشورهای حوزه خلیج فارس مانند دبی و دوحه رخ داد برای بیشتر ساکنان این کشورها زمانی غیرقابل تصور بود. ساکنان همراه با کودکانشان در راهروها پناه می‌گرفتند، در حالی که هشدارهای حمله موشکی روی تلفن‌هایشان به صدا درمی‌آمد. در امارات، مدارس برای چند هفته تعطیل شدند و برخی از ساکنان ثروتمند خارجی از کشور خارج شدند. 

محمد بحارون، رییس مرکز پژوهشی بحوث در دبی، گفت این جنگ در منطقه پیش‌زمینه‌های خطرناکی ایجاد کرده و استدلال کرد که اقدامات ایالات متحده، اسراییل و ایران باعث شکل‌گیری «نگرش ساده‌انگارانه نسبت به استفاده از قدرت عریان» شده است. او اشاره کرد که آتش‌بس چندین بار «به‌راحتی و بدون اینکه کسی حتی واکنشی نشان دهد، شکسته شد.»

در حالی که هر دولت مسیر خاص خود را در قبال ایران دنبال می‌کند، به نظر می‌رسد این جنگ به‌جای متحد کردن کشورهای خلیج فارس، اختلافات میان آنها را افزایش داده است.

امارات روابط خود را با ایالات متحده و اسراییل تقویت کرده است. قطر در تلاش‌های میانجی‌گری برای دستیابی به توافق میان آمریکا و ایران نقش کلیدی داشته است. عربستان سعودی نیز سعی کرده گزینه‌های خود را روی میز نگه دارد؛ از یک سو تلاش می‌کند بر تصمیمات دولت ترامپ تأثیر بگذارد و از سوی دیگر ارتباط خود را با مقامات ایرانی حفظ کند. عمان نیز با ورود به گفت‌وگوهایی با ایران درباره احتمال اعمال هزینه‌های خدماتی در تنگه هرمز، خشم رییس‌جمهوری ترامپ را برانگیخته است.

یکی از بزرگ‌ترین تغییرات بنیادین، بسته شدن مؤثر تنگه هرمز توسط ایران بوده است. این تهدید که ایران ممکن است در آینده دوباره آن را ببندد، اکنون همچنان بر منطقه سایه انداخته و در نتیجه، کشورهای خلیج فارس در حال بازنگری در شیوه ورود و خروج نفت، غذا و سایر کالاها به کشورهای خود هستند.

امارات راهبردی با عنوان «وابستگی صفر به هرمز» را دنبال می‌کند؛ به گفته وزیر تجارت این کشور در گفت‌وگویی با بلومبرگ، امارات در حال توسعه بنادر خارج از تنگه و ساخت خطوط لوله نفت و راه‌آهن است. عمان به یک مرکز مهم لجستیکی برای همسایگانش تبدیل شده و کالاها را از طریق زمینی به آنها منتقل می‌کند. سؤال اصلی که بر تمامی این تغییرات سایه انداخته این است که آیا درگیری واقعاً به پایان رسیده است؟ 

الجابر، پژوهشگر قطری، در پاسخ به این سؤال گفت: «ما از این وحشت داریم که جنگ ادامه‌دار شود.»

در عرصه عمومی، رهبران کشورهای حوزه خلیج فارس از توافق برای پایان دادن به درگیری استقبال کرده‌اند؛ جنگی که برای کشورهایشان آن‌قدر فاجعه‌بار بود که کمتر کسی خواهان ادامه آن بود. با این حال، بسیاری از مقامات کشورهای حوزه خلیج فارس نسبت به ایالات متحده احساس ناامیدی و سرخوردگی دارند. در توافق اولیه میان آمریکا و ایران، به نگرانی‌های دولت‌های حوزه خلیج فارس اشاره چندانی نشده است. حتی دولت ترامپ به‌طور موقت تحریم‌های نفتی علیه ایران را لغو کرد؛ اقدامی که می‌تواند یک رونق اقتصادی برای این کشور به همراه داشته باشد. عبدالرحمن الراشد، نویسنده سعودی، در یکی از یادداشت‌های اخیر در روزنامه «الشرق الاوسط»، استدلال کرد که توافق ایران و آمریکا «ایران را به‌عنوان یک قدرت منطقه‌ای مشروعیت می‎بخشد.» او در ادامه گفت: «مزایای مالی‌ای که این توافق می‌تواند برای ایران فراهم کند، ایران را به قدرتی به‌مراتب بزرگ‌تر از گذشته تبدیل خواهد کرد.»

الجابر در همین رابطه گفت: «این احساس در میان کشورهای خلیج فارس وجود دارد که دولت ترامپ به این منطقه مثل یک دستگاه خودپرداز نگاه می‌کند و این موضوع برای بسیاری از مردم آزاردهنده است.»

سفر این هفته روبیو به امارات، کویت و بحرین نیز بر این تنش‌ها تأکید داشت، هرچند او تلاش کرد نشان دهد که مقام‌های آمریکایی مایل‌اند دیدگاه‌های کشورهای منطقه را در نظر بگیرند. او گفت: «در حالی که ما خواهان توافق هستیم، اما هر توافقی را هم نمی‌پذیریم.» روز پنجشنبه، پس از دیدار با وزیران خارجه کشورهای خلیج فارس در بحرین، روبیو به خبرنگاران گفت آنها «نگرانی‌های بسیار مشخصی را با ما در میان گذاشتند» و او متعهد شده است که دولت‌هایشان «در هر مرحله از مذاکرات» با ایران در جریان قرار گرفته و مشارکت داده شوند.  در این دیدار عبداللطیف الزیانی، وزیر خارجه بحرین، گفت که منطقه از پایان درگیری‌ها «پس از چالش‌های سنگینی که پشت سر گذاشتیم» استقبال می‌کند. او گفت: «امروز ما روزنه‌ای از امید می‌بینیم.»

با این حال، مهدی غلوم، پژوهشگر بحرینی معتقد است که پس از پایان جنگ این تصور که بازدارندگی در برابر ایران کاهش یافته است، پررنگ است. چراکه ایران از این جنگ درس گرفته و آموخته است که می‌تواند از ابزارهای قدرتمندی مانند کنترل خود بر تنگه هرمز استفاده کند. او در ادامه گفت: «اکنون زمان آن رسیده است که کشورهای حوزه خلیج فارس خودشان و به‌طور جداگانه با ایران وارد گفت‌وگو شوند و احتمالاً به دنبال یک پیمان عدم تجاوز با همسایه خود باشند.»

 منبع: The New York Times