برای تحلیل سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، توجه صرف به متغیرهایی مانند موقعیت جغرافیایی، منابع انرژی و توان نظامی کافی نیست. یک لایه پنهان و تعیین کننده نیز وجود دارد: بازی هویت ها. نظریه سازه انگاری در روابط بین الملل (که الکساندر ونت آن را بسط داده) نشان می دهد کشورها پیش از هر محاسبه عقلانی، ابتدا هویت خود را تعریف می کنند؛ سپس بر اساس آن هویت، منافع ملی خود را معنا می بخشند.

جمهوری اسلامی ایران سه لایه هویتی همزمان دارد که گاهی در هماهنگی و گاهی در رقابت با یکدیگر عمل می کنند:

1. هویت تمدنی-ملی

ایران خود را وارث یکی از کهن ترین تمدن های جهان می داند. این خودآگاهی تمدنی، حساسیت بالایی نسبت به هرگونه تحقیر یا دخالت خارجی ایجاد می کند. برای نمونه، واکنش تهران به اخراج سفیرش از سوی عربستان در سال 1394 (2016 میلادی) فراتر از محاسبات اقتصادی بود و رنگ و بوی صیانت از حیثیت ملی داشت. این هویت باعث می شود ایران در هیچ معادله منطقه ای نقشی فرودست نپذیرد.

2. هویت انقلابی-مذهبی

ریشه در انقلاب 1357 دارد. استکبارستیزی، دفاع از آرمان فلسطین و پشتیبانی از جبهه مقاومت از ارکان آن است. این هویت سبب می شود هزینه هایی که ایران برای حفظ متحدان استراتژیک خود در سوریه، لبنان، عراق و یمن صرف می کند، نه به عنوان هزینه بلکه به عنوان سرمایه گذاری راهبردی تلقی شود. از همین دریچه است که تهدیدهای رژیم صهیونیستی برای ایران بسیار جدی تر از زرادخانه هسته ای برخی قدرت های اروپایی (مانند فرانسه و بریتانیا با حدود 500 کلاهک) ارزیابی می شود. زیرا آنچه درجه تهدید را تعیین می کند، صرفاً شمار سلاح نیست؛ هویت طرف مقابل و سابقه دشمنی او نیز تعیین کننده است.

3. هویت توسعه گرا

که بر تبدیل ایران به قطب اقتصادی منطقه، بی اثر کردن تحریم ها و بهبود معیشت مردم تأکید دارد. این هویت موجب شده است ایران به پیمان هایی چون بریکس و سازمان همکاری شانگهای بپیوندد، پروژه کریدور شمال-جنوب را دنبال کند و در دوره هایی (مانند دولت روحانی و تا حدودی دولت چهاردهم) پای میز مذاکره با قدرت های غربی بنشیند.

رقابت سه هویت؛ منشأ نوسان های سیاست خارجی

این سه لایه هویتی همواره هماهنگ نیستند. گاه هویت انقلابی بر لزوم تقابل با آمریکا تأکید می کند، در حالی که هویت توسعه گرا رفع تحریم ها را شرط پیشرفت می داند. نتیجه چنین کشمکشی، سیاست خارجی دوگانه ای است که از بیرون غیرقابل پیش بینی به نظر می رسد. برای نمونه، برجام دستاورد هویت توسعه گرا بود، اما خروج آمریکا از برجام و ترور سردار سلیمانی، وزن هویت انقلابی را افزایش داد. امروز دولت پزشکیان نشان دهنده بازگشت نسبی به تعامل است، اما همچنان درون چارچوب تعریف شده توسط هویت انقلابی حرکت می کند.

راهبردهای پیشنهادی: چگونه از بازی هویت ها به سود ملی عبور کنیم؟

با پذیرش این واقعیت که سه هویت یادشده هیچ کدام حذف شدنی نیستند، راهبردهای عملی زیر برای خروج از نوسان های زیان بار و تبدیل تنوع هویتی به نقطه قوت پیشنهاد می شود:

1. راهبرد همپوشانی سازنده

به جای اینکه هر بار یکی از هویت ها بر دیگری غلبه کند (و کشور دچار تغییر جهت ناگهانی شود)، باید پروژه هایی تعریف شوند که همزمان دو یا سه هویت را راضی نگه دارند.

· مثال عملی: کریدور شمال-جنوب نه تنها یک پروژه اقتصادی (هویت توسعه گرا) است، بلکه استقلال ایران از مسیرهای تحت سلطه دشمنان (هویت انقلابی) و احیای جایگاه تاریخی جاده ابریشم (هویت تمدنی) را نیز تقویت می کند.

· پیشنهاد سیاستی: اولویت دادن به طرح هایی که دارای مخرج مشترک هویتی هستند، مانند توسعه دیپلماسی همسایگی (همراستا با هر سه هویت).

2. راهبرد تفکیک عرصه ها

ایران می تواند در عرصه های مختلف سیاست خارجی، هویت غالب متفاوتی داشته باشد بدون اینکه دچار تناقض شود.

· پیشنهاد: در حوزه امنیت و دفاع، هویت انقلابی حاکم باشد (حفظ توان بازدارندگی و متحدان منطقه ای). در حوزه اقتصاد و تجارت، هویت توسعه گرا اولویت یابد (جذب سرمایه و فناوری از هر منبعی جز دشمنان قسم خورده). در حوزه دیپلماسی فرهنگی و رسانه ای، هویت تمدنی به میدان آید (گسترش زبان فارسی، میراث فرهنگی، گردشگری). این تفکیک مانع از آن می شود که یک شکست در عرصه اقتصادی، کل سیاست خارجی را به سمت تقابل سوق دهد.

3. راهبرد زبان هویتی مشترک با همسایگان

بسیاری از تنش های ایران با کشورهای منطقه، ریشه در بازنمایی هویتی متفاوت دارد. ایران باید بر وجوه اشتراک هویتی با هر همسایه تأکید کند.

· با عربستان: تأکید بر هویت مشترک اسلامی (حج، همکاری های عتبات) به جای رقابت بر سر رهبری جهان عرب.

· با پاکستان و افغانستان: تأکید بر میراث مشترک فارسی و تمدنی.

· با ترکیه: تأکید بر همکاری های اقتصادی و کریدوری در کنار رقابت تمدنی.

این راهبرد باعث می شود هزینه های هویتی ایران در منطقه کاهش یابد.

4. راهبرد شفاف سازی هویت رسمی در اسناد بالادستی

تا زمانی که سند ملی سیاست خارجی ایران به صراحت نگوید نسبت سه هویت با یکدیگر چگونه است ، هر دولت بر اساس تفسیر خود عمل خواهد کرد و نوسان ادامه می یابد.

· پیشنهاد: تدوین سند ملی ژئوپلیتیک هویتی که مشخص کند در کدام حوزه ها هویت انقلابی، در کدام حوزه ها هویت توسعه گرا و در کدام حوزه ها هویت تمدنی اولویت دارد. این سند از سوی مجمع تشخیص مصلحت نظام تصویب شود تا دولتها نتوانند به راحتی از آن عبور کنند.

5. راهبرد مدیریت توقعات داخلی

بخشی از نوسان های سیاست خارجی به خاطر انتظارات متناقض در داخل است. گروه های فشار هویتی (طیف انقلابی و طیف توسعه گرا) باید بپذیرند که هیچ کدام به تنهایی نمی توانند تمام عرصه ها را در اختیار بگیرند.

· پیشنهاد: ایجاد شورای هماهنگی هویت ها متشکل از نمایندگان هر سه جریان هویتی در شورای عالی امنیت ملی، تا تصمیمات کلان سیاست خارجی با اجماع حداقلی گرفته شود.

چرا این راهبردها ضروری هستند؟

عدم وجود این راهبردها تاکنون هزینه های زیر را به ایران تحمیل کرده است:

· اتلاف سرمایه های ملی در پروژه هایی که یک دولت شروع کرده و دولت بعدی به دلیل تغییر هویت غالب، متوقف کرده است.

· کاهش اعتبار بین المللی به دلیل غیرقابل پیش بینی بودن.

· خستگی افکار عمومی داخلی از فراز و نشیب های مذاکره و تقابل.

با اجرای راهبردهای پیشنهادی، ایران می تواند چندبعدی بودن هویتی خود را از یک آسیب به یک فرصت تبدیل کند؛ کشوری که هم در برابر تهدیدها استوار است، هم درهای اقتصاد خود را به روی جهان می گشاید، هم با افتخار تمدنی خود در جهان می درخشد.

جمع بندی نهایی

سیاست خارجی ایران معلول یک بازی سه گانه هویتی است. اما بازی را می توان مدیریت کرد. راهبردهای پنج گانه فوق نشان می دهد که بدون حذف هیچ کدام از هویت ها، می توان مسیری پایدار، پیش بینی پذیر و عزتمندانه برای ایران طراحی کرد. آنچه امروز بیش از هر چیز لازم است، خروج از دوقطبی سازی هویتی و حرکت به سوی همپوشانی هوشمندانه است.