علی ربیعی در اعتماد نوشت: نام برخی از پدران انقلاب و قانون اساسی به تدریج در حافظه عمومی کمرنگ تر می شود. امروز کمتر برنامه ای در رسانه های بزرگ درباره زندگی، روش فکری و شیوه عمل شخصیت هایی چون شهید آیت الله دکتر بهشتی می بینیم. همین وضعیت درباره چهره هایی مانند رجایی، باهنر، طالقانی، شریعتی و حتی مطهری نیز کم و بیش صادق است.

برای نسل ما که بخشی از آن دوران و برخی از این شخصیت ها را از نزدیک تجربه کرده است، یاد و خاطره آنان همچنان زنده است؛ نه فقط به عنوان چهره های تاریخی، بلکه به عنوان حاملان یک منش فکری و اخلاقی که گاه با حسرت به آن بازمی گردیم. هفتم تیر، سالروز شهادت دکتر بهشتی، فرصتی است برای بازخوانی چند درس تاریخی از زندگی و روش او؛ درس هایی که صرفا به گذشته تعلق ندارند، بلکه برای فهم وضعیت امروز جامعه نیز معنا دارند.

نخست، ماجرای ترور شهید بهشتی توسط سازمان مجاهدین خلق یادآور یک الگوی آشنا در سیاست است: تبدیل دشمن نزدیک به دشمن اصلی. در آن زمان از سوی مجاهدین عنوان می شد: امپریالیسم دشمن دور است و دشمن نزدیک، بهشتی. به نام مبارزه با امپریالیسم امریکا، بهشتی را هدف قرار دادند. جملاتی شبیه به این را می توان در استدلال های داعش نیز دید که کشتن دشمن قریب اولویت است تا دشمن بعید و این منطق حذف که در آن اختلاف داخلی به دشمنی مطلق تبدیل می شود، هنوز هم در اشکال مختلف حتی در فضای سیاسی این روزهای کشور شنیده می شود.

از منظر آن ها بهشتی تنها شانس رفرم و بازسازی رژیم بود. بنابراین زدن بهشتی زدن آینده بود. گفتند رژیم را بی آینده کردیم. یعنی آدم هایی که توان نهادسازی، ایجاد مشارکت و گفت وگوی اجتماعی را دارند از منظر همواره مورد هدف قرار می گیرند.

دومین آموزه مهم در زندگی بهشتی، اعتقاد عمیق او به تحزب بود. در فضای پرشور سال های نخست انقلاب، زمانی که رابطه مستقیم امام با جامعه نوعی سرمایه اجتماعی گسترده ایجاد کرده بود و بسیاری تصور می کردند نیازی به نهادهای واسط نیست…

بهشتی بر تشکیل حزب جمهوری اسلامی تاکید کرد. در نگاه او، حزب صرفا یک تشکیلات سیاسی نبود؛ بلکه نهادی برای تربیت کادر، سازماندهی نیروهای اجتماعی و ایجاد میانجی میان جامعه و قدرت محسوب می شد. با گذشت دهه ها، هنوز جای خالی چنین احزابی در ساختار سیاسی کشور احساس می شود.

سومین ویژگی در روش سیاسی بهشتی، باور به مشارکت فراگیر در اداره کشور بود. او معتقد بود حاکمیت باید از حضور گروه های مختلف اجتماعی بهره ببرد؛ از طیف های گوناگون سیاسی گرفته تا قومیت ها، طبقات و اقشار اجتماعی. در خاطره ای از آن دوران، به یاد دارم که برای فهرست نامزدهای تهران در مجلس خبرگان قانون اساسی، او اصرار داشت که در میان نامزدها حتما نماینده ای از کارگران و نیز نماینده ای از زنان حضور داشته باشد. به همین دلیل در مجلس خبرگان قانون اساسی، در کنار معلمان، پزشکان و دیگر اقشار، نماینده ای از یکی از کم صداترین طبقات اجتماعی یعنی کارگران نیز حضور داشت.

ویژگی دیگر بهشتی، تحمل شنیدن نقد و حتی ناسزا بود. او در برابر حملات تند، به جای پاسخ احساسی، بحث منطقی خود را ادامه می داد. حضور او در رادیو و تلویزیون و گفت وگو با مخالفان حتی با مارکسیست ها، نمونه ای از همین رویکرد بود. از او نقل شده است که به مجری های برنامه ها نیز توصیه می کرد انصاف و میانه روی را در اداره بحث رعایت کنند.

اگر از منظری جامعه شناسانه به این میراث نگاه کنیم، می توان گفت آنچه در روش بهشتی برجسته بود سه اصل بنیادین بود: نهادسازی، مشارکت اجتماعی و گفت وگوی عمومی. شاید یکی از دلایل حسرتی که نسل های پیشین گاه از آن سخن می گویند، کمرنگ شدن همین سه عنصر در فضای اجتماعی امروز باشد.

بازخوانی تجربه و روش چنین شخصیت هایی صرفا یادآوری یک خاطره تاریخی نیست؛ بلکه تلاشی برای فهم این پرسش است که چگونه می توان میان جامعه، قدرت و گفت وگو پلی پایدار ساخت.