ژانویه(دی ماه) اکنون آن قدر دور به نظر می رسد که گویی به یک زندگی دیگر تعلق دارد. در آن زمان، بحث اصلی در گردهمایی بانکداران در شهر دبی این بود که آیا بازار داغ املاک این شهر در آستانه تغییر و اصلاح است یا خیر. در یک کنفرانس فناوری در دوحه نیز، تقریباً همه می خواستند درباره هوش مصنوعی صحبت کنند.

به نقل از نشریه اکونومیست، هرچند از همان زمان سایه جنگ بر سر خاورمیانه افتاده بود، اما کمتر کسی باور داشت که این بحران به خانه های آن ها نیز برسد.

برای کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس که شامل پادشاهی های نفتی منطقه می شود، ماه های بعدی با بزرگ ترین شوک از زمان اشغال کویت توسط صدام حسین در سال 1990 (1369) همراه بود. شاید این مقایسه در نگاه اول کمی اغراق آمیز به نظر برسد. جنگ اول خلیج فارس باعث مرگ صدها غیرنظامی کویتی شد و ارتش عراق با آتش زدن چاه های نفت، یک فاجعه بزرگ زیست محیطی به وجود آورد. در مقابل، پیامدهای جنگ اخیر کمتر به چشم می آید.

حمله موشکی و پهپادی ایران به پایگاه هایی، ده ها میلیارد دلار خسارت مالی بر جای گذاشت، اما خوشبختانه تلفات انسانی کمی داشت. هرچند تنگه هرمز برای نزدیک به چهار ماه بسته بود، ساکنان کشورهای حاشیه خلیج فارس با کمبود جدی کالا روبه رو نشدند. با این حال، شوک ناشی از این جنگ از جهاتی حتی عمیق تر از جنگ اول خلیج فارس بوده است.

در سال 1990 (1369)، این کشورها فقط به عنوان پمپ بنزین جهان شناخته می شدند. اما امروز آن ها در بخش های مختلفی مثل امور مالی، حمل ونقل کالا و سرمایه گذاری جهانی، به بازیگرانی بزرگ تبدیل شده اند و میزبان بزرگ ترین شرکت های هواپیمایی جهان هستند.

اقتصاد کشورهای عضو این شورا در مجموع حدود 2.3 تریلیون دلار ارزش دارد؛ رقمی که بیش از دو درصد از کل تولید ناخالص جهان را تشکیل می دهد. این منطقه همچنین به پناهگاهی امن برای میلیون ها مهاجر تبدیل شده است که به امید زندگی بهتر، به این کشورهای باثبات در دل خاورمیانه پرالتهاب آمده اند. اما اکنون شک و تردیدهای جدی درباره ادامه این روند شکل گرفته است.

اتفاقات آینده تا حد زیادی به مذاکرات میان آمریکا و ایران بستگی دارد. اگر دونالد ترامپ بتواند به یک توافق محکم دست پیدا کند که به دهه ها درگیری بین واشنگتن و تهران پایان دهد، احتمال دارد ترس و شوک واردشده به کشورهای خلیج فارس کم کم از بین برود. اما در صورت شروع دوباره جنگ، درگیری های بعدی می تواند بسیار ویرانگرتر باشد. مقامات ارشد منطقه انتظار جنگ فوری را ندارند، اما به یک صلح همیشگی نیز خوش بین نیستند. به همین دلیل، کشورهای خلیج فارس مجبورند در آینده خود را با سطح بالاتری از خطر هماهنگ کنند.

این وضعیت، سه چالش اساسی را برای کشورهای عربی ایجاد کرده است: بازسازی اعتماد از دست رفته، تغییر برنامه های بزرگ برای کاهش وابستگی به نفت، و مدیریت شرایط پیچیده سیاسی در زمانی که این کشورها نه به آمریکا اعتماد کامل دارند و نه به یکدیگر. البته تاثیر این بحران روی همه کشورهای منطقه یکسان نخواهد بود.

در نگاه اول، به نظر می رسد که امارات متحده عربی بیشترین آسیب را از نظر احساس امنیت دیده است. این کشور که از هفت امارت تشکیل شده، بارها هدف حمله قرار گرفت؛ رقمی که تقریباً با مجموع حملات به سایر کشورهای عربی برابر است. همچنین روابط نزدیک ابوظبی با اسراییل و مواضع تند رهبران آن را نمی توان نادیده گرفت.

با وجود این اتفاقات، بسیاری از مهاجران ساکن دبی هنوز نگاهی آرام به آینده دارند. منتقدان می گویند این خوش بینی به دلیل برخورد با رسانه ها است؛ زیرا دولت امارات افرادی را که اخبار حملات را در شبکه های اجتماعی پخش می کردند، دستگیر کرده است. یکی از بحث های داغ در دبی، تعداد افرادی است که در طول جنگ این شهر را ترک کرده اند، اما به دلیل نبود آمار شفاف، کسی جواب قطعی را نمی داند.

با این حال، مشاهدات نشان می دهد که بسیاری از نیروهای متخصص در دبی مانده اند. ترافیک سنگین خیابان ها نشان می دهد که دبی امروز دیگر یک شهر موقت برای کارگران نیست. البته بسیاری از کسانی که رفتند، چاره دیگری نداشتند؛ زیرا کاهش شدید توریست ها باعث شد هتل ها هزاران نفر از کارمندان خود را اخراج کنند.

صنعت گردشگری که حدود 12 درصد از اقتصاد امارات را می چرخاند، اولین بخشی است که بازگشت اعتماد مردم را نشان خواهد داد. تابستان همیشه فصل خلوتی در این کشور است، اما شرکت ها امیدوارند با خنک شدن هوا، روند بهبود اوضاع آغاز شود. یکی از مدیران بازاریابی می گوید: گردشگران روسی و هندی به ما اعلام کرده اند که برای بازگشت آماده اند، اما بعید می دانم بریتانیایی ها به این زودی ها برگردند.

امارات این شانس را دارد که از پشتوانه مالی بسیار بزرگی برخوردار است. پیش از شروع جنگ، امارات با فروش نفت بشکه ای 50 دلار هم می توانست هزینه هایش را تامین کند. دبی تا امروز 2.5 میلیارد درهم (حدود 680 میلیون دلار) برای کمک به اقتصاد در زمان جنگ اختصاص داده و گرفتن مالیات از هتل ها را نیز متوقف کرده است.

اما بازسازی این اعتماد در کشورهای کوچک تری مثل بحرین بسیار سخت تر خواهد بود. این کشور جزیره ای در حالی وارد جنگ شد که بدهی هایش بسیار بیشتر از درآمدش بود. پول های ذخیره شده در بحرین نیز فقط برای خرید کالاهای اساسی به مدت دو ماه کافی بود. علاوه بر این، اختلافات قدیمی میان حاکمان در این کشور همچنان وجود داشت.

جنگ تمام این مشکلات را بدتر کرد. هرچند نفت فقط 14 درصد از اقتصاد بحرین را تشکیل می دهد، اما نیمی از بودجه دولت از این راه تامین می شود. این در حالی است که بحرین از ماه مارس (اسفند/فروردین) تقریباً هیچ نفتی صادر نکرده است. در ماه آوریل (فروردین/اردیبهشت)، امارات 5 میلیارد دلار به بانک مرکزی بحرین کمک کرد تا این کشور ورشکسته نشود.

یکی از مهم ترین درس های این جنگ آن بود که موقعیت جغرافیایی هنوز هم اهمیت بسیار زیادی دارد. بزرگی مساحت عربستان باعث شد تا این کشور بهتر از بقیه همسایگانش از این بحران عبور کند. شهرهای مهم عربستان تا حد زیادی از حملات در امان ماندند و آسمان این کشور هیچ گاه بسته نشد. جمعیت زیاد خود عربستان و حضور زائران نیز باعث شد تا اقتصاد گردشگری این کشور ثبات بیشتری داشته باشد.

پیش از جنگ، عربستان در حال کوچک کردن پروژه های بلندپروازانه خود مثل شهر نئوم بود. ریاض اکنون به جای ساختن آسمان خراش در بیابان، تلاش می کند به یک مرکز بزرگ برای حمل ونقل کالا تبدیل شود. آن ها می خواهند یک بندر مدرن بسازند که کشورهای خلیج فارس را به دریای سرخ وصل کند.

عربستان می تواند از این استراتژی برای توسعه هوش مصنوعی هم استفاده کند. ساخت مراکز ذخیره اطلاعات در غرب عربستان، آن ها را حدود 1500 کیلومتر از ایران دور نگه می دارد. با این حال، بنادر و مراکز داده نمی توانند جایگزین جذابی برای جذب افراد ثروتمند باشند. همچنین این کارها شغل های زیادی برای جوانان عربستانی ایجاد نمی کند، زیرا آن ها تمایلی به کارهای سخت مثل تخلیه بار ندارند.

پیش از جنگ، بیشتر کشورهای منطقه می خواستند از الگوی دبی تقلید کنند و اقتصادشان را بر اساس خدمات و فناوری بنا کنند. اما اکنون که سطح خطر بالا رفته است، شاید این مدل برای همه جواب ندهد. یک دیپلمات اروپایی می گوید: این جنگ مدل اقتصادی دبی را نابود نکرد، اما این تصور اشتباه را که همه می توانند به یک دبی جدید تبدیل شوند، از بین برد.

قطر صدها میلیارد دلار برای امکانات جام جهانی فوتبال 2022 (1401) خرج کرد، اما بعد از مسابقات با تعداد زیادی ساختمان خالی روبه رو شد. کویت نیز به دلیل اختلافات سیاسی طولانی، از ساخت و ساز و پیشرفت بازمانده است. پیش بینی می شود اقتصاد قطر و کویت در سال جاری بسیار کوچک شود و تا سال 2028 (1407) طول بکشد تا به وضعیت قبل از جنگ برگردند.

عمان همیشه یک کشور متفاوت در منطقه بوده است؛ کشوری با سیاست خارجی مستقل. عمان در ماه های اخیر به خاطر همدردی با ایران و پیشنهاد همکاری با تهران برای گرفتن حق عبور از کشتی ها در تنگه هرمز، برخی همسایگانش را عصبانی کرد.

شورای همکاری خلیج فارس همیشه سعی کرده خود را یک گروه متحد نشان دهد، اما در واقعیت بارها دچار اختلافات شدید شده است. همین چند سال پیش، عربستان، امارات و بحرین برای تنبیه قطر، این کشور را محاصره کردند. در آمریکا نیز ترامپ حتی از احتمال حمله به عمان سخن گفته است. واقعیت این است که این شورا بیشتر از اینکه یک ائتلاف سیاسی باشد، فقط محلی برای تجارت است.

جنگ اخیر نشان داد که این کشورها چقدر با هم اختلاف دارند. آمریکا سال هاست که می خواهد سیستم های دفاع هوایی آن ها را یکی کند، اما بی اعتمادی به یکدیگر مانع این کار شده است. کمبود موشک های دفاعی باعث شد تا هر کشور در زمان خطر، فقط به فکر نجات خودش باشد.

کشورهای خلیج فارس حتی در زمینه دیپلماسی هم توافق ندارند. قطر نقش مهمی در واسطه گری بین آمریکا و ایران داشت. قبل از این توافق اولیه، همه شش کشور عربی از ترامپ خواستند که آن را قبول کند، اما بسیاری از مقامات آن ها در جلسات خصوصی می گویند که این توافق اصلاً به نفع آن ها نیست.

اکنون عربستان با کمک ترکیه، مصر و پاکستان سعی دارد روی اتفاقات بعد از توافق تاثیر بگذارد. با این حال، خود سعودی ها می دانند که این گروه قدرت کافی برای فشار آوردن به ایران را ندارد. امارات نیز خود را از این بازی ها دور نگه داشته است. ابوظبی ترجیح می دهد قدرت نظامی خود را بالا ببرد.

در کنار این مسائل، کشورهای منطقه اعتماد خود را به آمریکا نیز از دست داده اند. از نظر آن ها، رفتارهای واشنگتن آن قدر غیرقابل پیش بینی است که نمی توان روی آن حساب کرد. به همین دلیل، کشورهای خلیج فارس به دنبال پیدا کردن متحدان جدیدی مثل چین هستند. روابط این کشورها با اسراییل هم به نتیجه انتخابات پاییز امسال در سرزمین های اشغالی بستگی دارد.

دهه هاست که حاکمان کشورهای عربی یک قرارداد نانوشته با مردمشان دارند: شما در سیاست دخالت نکنید، ما امنیت و رفاه شما را تضمین می کنیم. اما امروز با کم شدن اثر درآمدهای نفتی و کمرنگ شدن حمایت های آمریکا، این وعده ها دیگر کافی نیست. جنگ اخیر شاید این توافق را کاملاً از بین نبرده باشد، اما پایه های آن را به شدت ضعیف کرده است.

منبع: فرارو