ظهور چین به عنوان دومین اقتصاد بزرگ جهان یکی از مهم ترین تحولات قرن بیست ویکم به شمار می رود. کشوری که تا چند دهه پیش با فقر گسترده، ضعف زیرساختی و فاصله قابل توجه با اقتصادهای پیشرفته روبه رو بود، امروز در حوزه هایی مانند صنعت، تجارت، فناوری، هوش مصنوعی و سرمایه گذاری خارجی به یکی از بازیگران تعیین کننده جهان تبدیل شده است.

به گزارش اعتماد، اما راز این موفقیت چیست؟ آیا چین یک اقتصاد کمونیستی است یا سرمایه داری؟ نقش دولت در این مسیر چه بوده و چرا بسیاری از کشورهای در حال توسعه تلاش می کنند تجربه این کشور را مطالعه کنند؟ برای پاسخ به این پرسش ها با ابراهیم آقامحمدی، عضو هیات علمی دانشگاه اراک و پژوهشگر مطالعات چین گفت وگو کرده ایم.

بسیاری از مردم امروز چین را به عنوان یک ابرقدرت اقتصادی می شناسند، اما کمتر کسی به یاد می آورد که این کشور در گذشته با مشکلات فراوانی مواجه بود. نقطه آغاز تحول اقتصادی چین را کجا باید جست وجو کرد؟

اگر بخواهیم مسیر رشد چین را به درستی درک کنیم باید به دهه 1970 بازگردیم. چین در دوره های مختلف تاریخی، دوران اوج و افول را تجربه کرده است. حتی پس از روی کار آمدن کمونیست ها و رهبری مائو نیز آن توسعه ای که بسیاری انتظار داشتند اتفاق نیفتاد. برنامه هایی مانند انقلاب فرهنگی و جهش بزرگ رو به جلو اجرا شدند، اما از نگاه بسیاری از تحلیلگران نتیجه نهایی آن ها رشد اقتصادی پایدار نبود. فقر گسترش پیدا کرد و اقتصاد کشور همچنان با مشکلات جدی روبه رو بود.

نقطه عطف واقعی زمانی شکل گرفت که پس از مائو، دنگ شیائوپینگ به قدرت رسید. آنچه امروز به عنوان چین مدرن می شناسیم تا حد زیادی محصول تصمیماتی است که در آن دوره گرفته شد. رهبران جدید به این نتیجه رسیدند که برای توسعه باید با جهان ارتباط برقرار کنند، سرمایه خارجی جذب کنند و از تجربه کشورهای صنعتی استفاده کنند. به اعتقاد من خیزش چین از همان زمان آغاز شد.

یعنی مهم ترین تفاوت رهبران جدید چین با نسل های قبلی نوع نگاه آن ها به جهان بود؟

دقیقا همین طور است. در گذشته نوعی نگاه خودکفا و درون گرا در چین وجود داشت. حتی در قرن نوزدهم وقتی کشورهای غربی به دنبال توسعه روابط تجاری بودند، امپراتور چین اعلام کرد که این کشور هر آنچه نیاز دارد در اختیار دارد و نیازی به جهان خارج احساس نمی کند. چنین نگاهی در بلندمدت هزینه های سنگینی برای چین ایجاد کرد. دنگ شیائوپینگ در نقطه مقابل این تفکر قرار داشت. او پذیرفت که چین برای پیشرفت باید از ظرفیت های اقتصاد جهانی استفاده کند. درهای کشور به روی سرمایه گذاری خارجی باز شد، مناطق آزاد اقتصادی شکل گرفت و همکاری با اقتصادهای بزرگ جهان آغاز شد. این تغییر نگرش یکی از مهم ترین عوامل موفقیت چین بود.

شما در سخنرانی خود به سفر رهبران چینی به امریکا اشاره کردید. چرا این موضوع تا این اندازه اهمیت دارد؟

چون آن سفرها نگاه رهبران چین را نسبت به واقعیت های جهان تغییر داد. زمانی که مقامات چینی از زیرساخت ها، صنایع و فناوری امریکا بازدید کردند، متوجه فاصله عظیم میان دو کشور شدند. حتی سوار شدن بر قطارهای سریع السیر آن زمان برای برخی از آن ها تجربه ای شگفت انگیز بود. آن ها دریافتند که ادامه مسیر گذشته نمی تواند چین را به یک قدرت بزرگ تبدیل کند. به همین دلیل تصمیم گرفتند مسیر تازه ای را آغاز کنند. مسیری که بر تعامل با جهان و جذب فناوری استوار بود.

هنوز هم درباره ماهیت اقتصاد چین اختلاف نظر وجود دارد. برخی آن را کمونیستی می دانند و برخی سرمایه داری. تعریف شما چیست؟

اقتصاد چین را نمی توان با تعاریف کلاسیک توضیح داد. ما با ترکیبی از بازار آزاد و کنترل سیاسی روبه رو هستیم. از یک سو، رقابت اقتصادی، سرمایه گذاری خصوصی و حضور شرکت های بزرگ در بازار وجود دارد. از سوی دیگر، دولت و حزب کمونیست همچنان نقش محوری در تصمیم گیری های کلان اقتصادی دارند. به همین دلیل بسیاری از پژوهشگران از مفهوم سرمایه داری دولتی استفاده می کنند. این مدل نه بازگشت به سوسیالیسم سنتی است و نه نسخه کامل سرمایه داری لیبرال. در واقع نوعی ترکیب میان اقتدار سیاسی و ساز و کار بازار شکل گرفته است.

برخی معتقدند اقتصادهایی که دولت در آن ها نقش پررنگی دارد، معمولا گرفتار ناکارآمدی می شوند. چرا این اتفاق در چین رخ نداده است؟

نقش دولت در چین بسیار گسترده است. صنایع کلیدی مانند انرژی، بانکداری، زیرساخت، حمل ونقل و ارتباطات در کنترل دولت قرار دارند. شرکت های دولتی ستون اصلی اقتصاد چین محسوب می شوند. ده ها شرکت چینی در میان بزرگ ترین شرکت های جهان قرار دارند و بخش قابل توجهی از آن ها دولتی هستند. البته این ساختار بدون مشکل نیست. بدهی شرکت های دولتی، بروکراسی و فساد از جمله چالش هایی هستند که بارها مورد توجه قرار گرفته اند. با این حال دولت چین توانسته میان برنامه ریزی متمرکز و ساز و کارهای رقابتی نوعی توازن ایجاد کند. همین مساله به رشد اقتصادی کمک کرده است.

منتقدان غربی بارها گفته اند که اقتصاد بازار و اقتدار سیاسی حزب کمونیست در نهایت با یکدیگر دچار تعارض خواهند شد. آیا شما این دیدگاه را قبول دارید؟

این بحث سال هاست مطرح می شود. بسیاری از نظریه پردازان معتقدند میان منطق بازار و اقتدار سیاسی نوعی تناقض وجود دارد و این تناقض در مقطعی خود را نشان خواهد داد. اما واقعیت این است که چین تاکنون توانسته این مدل را حفظ کند. هنوز شواهدی که نشان بدهد این ساختار در آستانه فروپاشی قرار دارد، مشاهده نمی شود. البته چالش ها وجود دارند و آینده را باید با احتیاط تحلیل کرد.

یکی از عوامل مهم موفقیت چین جذب سرمایه خارجی بود. این سرمایه گذاری ها چه تأثیری بر اقتصاد کشور گذاشتند؟

سرمایه گذاری خارجی نقش بسیار مهمی داشت. مناطق آزاد اقتصادی بستری فراهم کردند تا سرمایه گذاران خارجی وارد چین شوند. این سرمایه ها فقط پول نبودند؛ فناوری، دانش مدیریتی و تجربه صنعتی نیز همراه آن ها وارد کشور شد. به تدریج چین به مرکز تولید جهانی تبدیل شد و توانست از ظرفیت بازارهای بین المللی استفاده کند.

اما امروز چین خود به یکی از بزرگ ترین سرمایه گذاران جهان تبدیل شده است. این تغییر چگونه اتفاق افتاد؟

در مرحله نخست سرمایه به داخل چین می آمد. از دهه 2000 به بعد روند جدیدی آغاز شد و شرکت های چینی سرمایه گذاری در خارج از کشور را در دستور کار قرار دادند. در ابتدا تمرکز بر منابع طبیعی و انرژی بود. آفریقا و امریکای لاتین از مهم ترین مقاصد سرمایه گذاری محسوب می شدند. سپس شرکت های چینی برای دسترسی به بازارهای مصرف و فناوری های جدید وارد اروپا، آسیا و امریکای شمالی شدند. مرحله بعدی با ابتکار کمربند و جاده آغاز شد. طرحی که ابعاد اقتصادی، زیرساختی و ژئوپلیتیکی گسترده ای دارد.

برخی تحلیلگران معتقدند کمربند و جاده بیش از آنکه یک پروژه اقتصادی باشد، ابزاری برای گسترش نفوذ چین است. شما چه نظری دارید؟

طبیعتا هر قدرت بزرگی در کنار اهداف اقتصادی به منافع راهبردی خود نیز توجه می کند. کمربند و جاده پروژه ای است که از طریق آن بنادر، راه آهن ها، خطوط انرژی و زیرساخت های مختلف در کشورهای گوناگون ایجاد می شوند. این مساله هم منافع اقتصادی دارد و هم جایگاه بین المللی چین را تقویت می کند. در عین حال باید توجه داشت که بسیاری از کشورها از این سرمایه گذاری ها بهره برده اند. برای مثال در برخی مناطق ظرفیت تولید برق افزایش یافته یا هزینه حمل ونقل کاهش پیدا کرده است. بنابراین نمی توان تنها یک بعد از ماجرا را دید.

یکی از انتقادهای رایج، ایجاد بدهی برای کشورهای دریافت کننده وام های چینی است. این انتقاد را تا چه اندازه وارد می دانید؟

این مساله واقعا وجود دارد و نمی توان آن را نادیده گرفت. چین در بسیاری از پروژه ها از الگوی تأمین مالی و ساخت زیرساخت استفاده می کند. در برخی موارد کشورها در بازپرداخت بدهی ها با مشکل مواجه شده اند. نمونه هایی وجود دارد که بدهی های سنگین به موضوعی بحث برانگیز تبدیل شده است. بنابراین این بخش از سیاست خارجی اقتصادی چین نیازمند بررسی دقیق است.

به نظر می رسد چین در سال های اخیر تمرکز ویژه ای بر فناوری پیدا کرده است. آیا فناوری را باید موتور جدید رشد این کشور دانست؟

بدون تردید؛ اگر در گذشته صنعت و تولید ستون اصلی قدرت چین بودند، امروز فناوری به ستون جدید قدرت این کشور تبدیل شده است. چین در حال حرکت از یک بازیگر صنعتی به سمت یک قدرت دیجیتال جهانی است. شرکت هایی مانند هواوی، علی بابا، تنسنت و بایدو در حوزه های مختلف فعالیت می کنند. توسعه شبکه های 5G، هوش مصنوعی، رایانش ابری، تجارت الکترونیک، داده های بزرگ و رباتیک بخشی از این روند است.

چرا هوش مصنوعی تا این اندازه برای چین اهمیت دارد؟

زیرا رهبران چین معتقدند آینده اقتصاد جهانی تا حد زیادی به فناوری های هوشمند وابسته است. برنامه های ملی متعددی برای توسعه هوش مصنوعی تدوین شده اند. توسعه الگوریتم های بومی، پایگاه های داده ملی، کاربرد هوش مصنوعی در صنعت، امنیت، رباتیک و اتوماسیون همگی در دستور کار قرار دارند. چین تلاش می کند در این حوزه به یکی از رهبران جهان تبدیل شود و سرمایه گذاری های بسیار گسترده ای نیز انجام داده است.

امریکا محدودیت های متعددی علیه شرکت های فناوری چینی اعمال کرده. آیا این محدودیت ها می توانند سرعت رشد فناوری چین را کاهش بدهند؟

رقابت فناوری میان چین و امریکا یکی از مهم ترین رقابت های جهان امروز است. تحریم هواوی و محدودیت های مربوط به نیمه هادی ها بخشی از این رقابت هستند. این اقدامات برای چین هزینه ایجاد کرده اند، اما همزمان انگیزه توسعه فناوری های بومی را نیز افزایش داده اند. رهبران چین به خوبی می دانند که رقابت آینده در حوزه فناوری رقم خواهد خورد. به همین دلیل سرمایه گذاری های سنگینی در این بخش انجام می شود.

شما در سخنان خود از جاده ابریشم دیجیتال نام بردید. این مفهوم دقیقا به چه معناست؟

جاده ابریشم دیجیتال مکمل ابتکار کمربند و جاده است. اگر در گذشته تمرکز بر بنادر، جاده ها و خطوط ریلی بود، امروز زیرساخت های دیجیتال نیز اهمیت پیدا کرده اند. فیبر نوری، شبکه های 5G، مراکز داده، خدمات ابری، تجارت الکترونیک و همکاری های فناورانه بخشی از این پروژه هستند. چین تلاش می کند در حوزه استانداردهای دیجیتال نیز نقش مهمی ایفا کند و حضور خود را در کشورهای مختلف گسترش بدهد.

در کنار دولت و شرکت های بزرگ، فضای کسب وکار تا چه اندازه در موفقیت چین نقش داشته است؟

نقش بسیار مهمی داشته و میلیون ها کسب وکار جدید در چین شکل گرفته اند. فرآیند ثبت شرکت بسیار سریع انجام می شود و در برخی شهرها هزینه ای برای ثبت وجود ندارد. این موضوع به کارآفرینی و نوآوری کمک کرده است.

چین تلاش کرده میان حمایت دولتی و فعالیت بخش خصوصی نوعی هم افزایی ایجاد کند. بسیاری از شرکت های بزرگ فناوری امروز حاصل همین فضا هستند.

اگر بخواهید در پایان مهم ترین درس تجربه چین را برای کشورهای در حال توسعه بیان کنید، چه خواهید گفت؟

مهم ترین درس این است که توسعه نیازمند نگاه بلندمدت، برنامه ریزی مستمر و پذیرش واقعیت های جهان است. چین زمانی مسیر رشد را آغاز کرد که پذیرفت باید با جهان تعامل کند، از فناوری های نوین بهره بگیرد، زیرساخت های خود را توسعه بدهد و سرمایه گذاری گسترده در آموزش و فناوری انجام بدهد. البته هر کشوری شرایط خاص خود را دارد و نمی توان نسخه چین را عینا در جای دیگری اجرا کرد. اما تجربه این کشور نشان می دهد که ترکیب برنامه ریزی راهبردی، سرمایه گذاری در فناوری، توسعه زیرساخت ها، جذب سرمایه و توجه به رقابت پذیری اقتصادی می تواند مسیر رشد را هموار کند. به همین دلیل چین امروز از یک کشور درگیر مشکلات گسترده اقتصادی به یکی از تأثیرگذارترین قدرت های جهان تبدیل شده و همچنان در مسیر گسترش نفوذ اقتصادی، صنعتی و فناورانه خود حرکت می کند.