یکی از موضوعات قابل بررسی در حقوق ورزشی، تمایز میان مدیریت نتیجه مسابقه و تبانی است. در برخی مسابقات، وضعیت جدول به گونه ای شکل می گیرد که نتیجه مساوی، صعود هر دو تیم را تضمین می کند. در چنین وضعیتی این پرسش مطرح می شود که آیا هم جهت بودن منافع دو تیم برای تحقق تبانی کافی است یا آنکه تحقق این عنوان مستلزم اثبات وحدت قصد و وجود توافق قبلی یا آنی میان دو تیم است.

فرض این یادداشت آن است که تیم الجزایر پس از به ثمر رساندن گل در دقیقه 93، به این نتیجه رسیده باشد که پیروزی، رویارویی با اسپانیا در مرحله حذفی را در پی خواهد داشت. بر این اساس، این تیم نتیجه مساوی را برای تعیین جایگاه خود در جدول پذیرفته باشد. همچنین فرض می شود که نتیجه مساوی، صعود تیم اتریش را نیز تضمین می کرد. با پذیرش این فرض، این پرسش مطرح می شود که آیا رفتار دو تیم از منظر مقررات فیفا، مصداق تبانی محسوب می شود یا خیر؟

بررسی موضوع از منظر مقررات فیفا

در مقررات فیفا، دستکاری مسابقه یا تبانی عمدتاً تحت ماده 20 کد انضباطی فیفا (نسخه سپتامبر 2025) تنظیم شده است. متن ماده به این شرح است:

هر کسی که مستقیم یا غیرمستقیم، با عمل یا ترک عمل، به طور غیرقانونی بر جریان، نتیجه یا هر جنبه دیگری از یک مسابقه و/یا رقابت تأثیر بگذارد یا آن را دستکاری کند، یا برای انجام این کار تبانی کند یا تلاش کند، با حداقل پنج سال محرومیت از هرگونه فعالیت مرتبط با فوتبال و جریمه حداقل صدهزار فرانک سوییس مجازات می شود. در موارد جدی، محرومیت طولانی تر، از جمله محرومیت مادام العمر اعمال خواهد شد.

بند دوم ماده نیز پیش بینی کرده که اگر بازیکن یا مقام رسمی چنین رفتاری داشته باشد، باشگاه یا انجمن مربوطه ممکن است با از دست دادن مسابقه یا محرومیت از رقابت دیگر مواجه شود. بند سوم هم بر وظیفه گزارش هرگونه رویکرد مرتبط با دستکاری تأکید دارد.

این ماده، دستکاری را شامل عمل یا ترک عمل می داند و صراحتاً تبانی یا تلاش برای آن را پوشش می دهد. همچنین در رویه فیفا، دستکاری برای مزیت ورزشی (مانند صعود یا اجتناب از حریف خاص) نیز مشمول این مقررات قرار می گیرد، نه فقط موارد مرتبط با شرط بندی.

برای تحقق تبانی بر اساس این ماده، وجود توافق یا هماهنگی میان طرفین ضروری است. صرف هم جهت بودن منافع یا اتخاذ تصمیم مشابه توسط دو تیم، بدون دلیل بر وجود ارتباط یا قصد مشترک، تبانی را اثبات نمی کند. قرائن روی زمین مانند کاهش شدت حملات، اشتباهات دفاعی غیرمعمول یا تغییر ناگهانی سبک بازی می توانند در ارزیابی مفید باشند، اما به تنهایی کافی نیستند. این قرائن وقتی ارزش پیدا می کنند که با شواهدی مانند مکاتبات، پیام ها، اظهارات مرتبط یا الگوهای شرط بندی غیرعادی همراه شوند. در فقدان چنین ادله ای، رفتار دو تیم می تواند ناشی از محاسبه مستقل هر تیم بر اساس موقعیت جدول باشد. در این حالت، وحدت قصد به معنای توافق یا هماهنگی غیرقانونی محقق نمی شود.

نمونه ای نزدیک به این فرضیه در جام جهانی 1982 رخ داد. در بازی آلمان غربی و اتریش در مرحله گروهی (معروف به رسوایی گیخون)، نتیجه 1-0 به نفع آلمان غربی باعث شد هر دو تیم صعود کنند و الجزایر حذف شود. پس از گل زود هنگام، بازی با شدت بسیار پایین ادامه یافت. الجزایر اعتراض کرد و خواستار اقدام فیفا شد، اما فیفا اعلام کرد که هیچ قاعده ای نقض نشده و هیچ محرومیتی برای تیم ها اعمال نکرد. این اتفاق باعث شد فیفا از دوره بعد، آخرین بازی های گروهی را به صورت همزمان برگزار کند تا از تکرار چنین موقعیت هایی جلوگیری شود.

این نمونه نشان می دهد که حتی وقتی رفتار روی زمین مشکوک به نظر می رسد و منافع دو تیم همسو است، بدون اثبات توافق یا هماهنگی قبلی، فیفا اقدام انضباطی علیه تیم ها اعمال نکرده است.

بررسی موضوع تبانی از منظر قواعد اخلاقی و طراحی مسابقات

هرچند چنین رفتاری ممکن است از نظر حقوقی تبانی محسوب نشود، اما از منظر اخلاق ورزشی و اصل بازی جوانمردانه قابل بحث است. اگر تیمی با هدف تعیین حریف مرحله بعد، از تلاش کامل صرف نظر کند، این رفتار می تواند با روح رقابت ناسازگار تلقی شود.

علاوه بر این، ساختار برگزاری مسابقات هم نقش دارد. وقتی قالب گروهی به گونه ای باشد که نتیجه خاصی (مانند تساوی) منافع هر دو تیم را تأمین کند، زمینه رفتارهای غیررقابتی فراهم می شود. این موضوع می تواند مبنایی برای بازنگری در قواعد برگزاری باشد تا چنین موقعیت هایی کمتر ایجاد شود.

نتیجه

با توجه به مقررات فیفا به ویژه ماده 20 کد انضباطی، حتی اگر تیم الجزایر با هدف پرهیز از رویارویی با اسپانیا نتیجه مساوی را پذیرفته باشد و تیم اتریش نیز از همان نتیجه منتفع شده باشد، این وضعیت به تنهایی برای اثبات تبانی کافی نیست. تحقق تبانی مستلزم اثبات وحدت قصد از طریق توافق یا هماهنگی است. هم جهت بودن منافع یا رفتار مشابه بدون دلیل بر وجود چنین توافقی، تبانی را محقق نمی کند.

نمونه تاریخی سال 1982 نیز تأیید می کند که فیفا در موارد مشابه بدون ادله محکم، تیم ها را محروم نکرده است. با این حال، این نوع موقعیت ها از نظر اخلاق ورزشی و کیفیت رقابت قابل تأمل هستند و می توانند در طراحی آینده مسابقات مد نظر قرار گیرند.