تابناک، تصویری از چند کودک در کنار سالمندان سالخورده و روایتی که می گفت در کانادا خانه های سالمندان را با یتیم خانه ها ادغام کرده اند و نتیجه، بسیار مثبت بوده است ؛ همین روایت در شبکه های اجتماعی دست به دست شد و این پرسش را ایجاد کرد که آیا می توان دو گروهی را که بیش از دیگران به حمایت اجتماعی نیاز دارند، در یک محیط مشترک کنار یکدیگر قرار داد؟

اما بررسی ها نشان می دهد بخش کانادایی این روایت صحت ندارد. خبرگزاری فرانسه در یک گزارش راستی آزمایی در سال 2021، با استناد به اظهارات وزارت بهداشت کانادا و یک استاد دانشگاه واترلو اعلام کرد که چنین طرحی برای ادغام یتیم خانه و خانه سالمندان در کانادا وجود نداشته و روایت منتشرشده در شبکه های اجتماعی ساختگی بوده است. با این حال، همان بررسی تأکید می کند که برنامه های واقعی برای ارتباط میان سالمندان و کودکان در کانادا وجود داشته است.

آنچه در ادبیات خدمات اجتماعی با عنوان مراقبت بین نسلی شناخته می شود، سال هاست در کشورهای مختلف اجرا می شود. در این مدل، سالمندان و کودکان لزوماً در یک مرکز اقامتی مشترک زندگی نمی کنند؛ بلکه خانه سالمندان یا مرکز مراقبت بلندمدت در کنار مهدکودک یا مرکز آموزش کودک قرار می گیرد و برای تعامل میان دو نسل برنامه ریزی می شود.

یکی از نمونه های شناخته شده در ژاپن است. مرکز Kotoen در توکیو که فعالیت خود را از سال 1962 به عنوان خانه سالمندان آغاز کرده بود، در سال 1976 یک مهدکودک در کنار خود ایجاد کرد و در سال 1987 دو مجموعه در یک ساختار واحد ادغام شدند. اکنون کودکان و سالمندان در فعالیت های مشترک، از برنامه های مناسبتی تا دیدارهای روزانه، مشارکت می کنند.

در آمریکا نیز مجموعه Providence Mount St. Vincent در سیاتل از نمونه های مشهور این رویکرد است؛ جایی که مرکز نگهداری و آموزش کودکان در کنار مرکز مراقبت از سالمندان فعالیت می کند.

در این مدل، معمولاً خانه سالمندان با مهدکودک یا مرکز آموزش و نگهداری کودکان در یک مجموعه یا در مجاورت یکدیگر قرار می گیرند و برای ارتباط میان دو نسل برنامه ریزی می شود. یکی از نمونه های قدیمی، مرکز Kotoen در توکیو است که از سال 1976 مهدکودک را در کنار مرکز سالمندان قرار داد و در سال 1987 این دو مجموعه را در یک ساختار واحد ادغام کرد. در آمریکا نیز Providence Mount St. Vincent در سیاتل از نمونه های شناخته شده این مدل است.

کانادا نیز در سال های اخیر به سمت مدل های بین نسلی حرکت کرده است؛ اما نه به شکل ادعاشده در شبکه های اجتماعی. برای نمونه، پروژه هایی در تورنتو و اتاوا، مراکز مراقبت سالمندان را در کنار مراکز آموزش و نگهداری کودکان قرار داده اند تا تعامل میان نسل ها به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شود.

اما شاید جالب ترین بخش ماجرا برای مخاطب ایرانی، جایی باشد که این ایده از فضای شبکه های اجتماعی فاصله می گیرد و به سیاست رسمی کشور وارد می شود.

آذرماه 1404، سیدجواد حسینی، رییس سازمان بهزیستی کشور، از برنامه این سازمان برای صدور مجوز فعالیت دو نوع کانون جدید خبر داد: کانون های روزانه مادر-کودک و کانون کودک-سالمند .

حسینی با تأکید بر نیاز متقابل کودکان و سالمندان گفته بود در بسیاری از کشورهای جهان، مهدهای کودک در کنار مراکز سالمندی و توانبخشی قرار دارند و این ارتباط می تواند به کاهش شکاف بین نسلی کمک کند. به گفته او، دستورالعمل این مراکز در حال تدوین است و قرار است همانند مراکز شبه خانواده، امکان واگذاری آنها به بخش خصوصی نیز فراهم شود؛ البته با استانداردهای مشخص.

بنابراین، آنچه در ایران مطرح شده نیز فعلاً ادغام یتیم خانه با خانه سالمندان نیست؛ بلکه ایجاد کانون هایی است که امکان ارتباط سازمان یافته میان کودکان و سالمندان را فراهم کنند.

پژوهش های بین المللی پاسخ کاملاً قطعی نمی دهند، اما مجموعه شواهد موجود عمدتاً از آثار اجتماعی مثبت این برنامه ها حکایت دارد. مطالعات، از افزایش تعامل اجتماعی و احساس تعلق سالمندان تا شکل گیری نگرش مثبت تر کودکان نسبت به سالمندی و فرصت انتقال تجربه میان نسل ها را گزارش کرده اند. با این حال، کیفیت مطالعات متفاوت است و نمی توان ادعاهای اغراق آمیزی مانند درمان بیماری ها یا افزایش قطعی طول عمر را به این مدل نسبت داد.

نکته مهم این است که کنار هم بودن به خودی خود کافی نیست. تجربه مراکز موفق نشان می دهد تعامل باید هدفمند، منظم، متناسب با سن کودکان و وضعیت جسمی و روانی سالمندان و زیر نظر نیروهای متخصص باشد.

اینجاست که ایده مطرح شده در شبکه های اجتماعی می تواند به یک بحث جدی تر تبدیل شود. کودکانی که در مراکز شبه خانواده زندگی می کنند، با کودکان یک مهدکودک معمولی شرایط یکسانی ندارند و نیازهای عاطفی و حمایتی ویژه ای دارند. از سوی دیگر، سالمندان ساکن مراکز نگهداری نیز ممکن است با تنهایی، بیماری یا محدودیت های حرکتی مواجه باشند. بنابراین نمی توان صرفاً با استناد به موفقیت مهدکودک ها در کنار خانه های سالمندان، نسخه یتیم خانه-سالمندان را تجویز کرد.

با این حال، می توان از یک مدل میانه سخن گفت: دو مرکز با خدمات تخصصی و مدیریت مستقل، اما با برنامه های مشترک فرهنگی، هنری، آموزشی و تفریحی. در چنین مدلی، کودک و سالمند قرار نیست جای خانواده یا مراقب تخصصی یکدیگر را بگیرند؛ بلکه می توانند بخشی از نیاز هر دو نسل به ارتباط، توجه، تجربه و تعلق اجتماعی را پاسخ دهند.

ایران از یک سو با روند رو به رشد سالمندی جمعیت مواجه است و از سوی دیگر، نظام حمایت از کودکان بی سرپرست و بدسرپرست نیز نیازمند راهکارهای متنوع تر است. حتی در داخل کشور، نمونه هایی از برنامه های تعامل بین نسلی در مراکز روزانه سالمندان اجرا شده است؛ برای مثال، در مهرماه 1404 یک مرکز روزانه سالمندان در برنامه ای مشترک میزبان کودکان دبستانی و پیش دبستانی شد.

شاید بنابراین بهتر باشد ماجرای یتیم خانه کانادایی را نه به عنوان یک خبر عجیب، بلکه به عنوان نقطه شروع یک سؤال اجتماعی ببینیم: آیا می توان در ایران نیز به جای جداسازی کامل نسل ها، فضاهایی ساخت که کودکان و سالمندان، با حفظ استانداردهای تخصصی و حقوق هر دو گروه، بخشی از زندگی اجتماعی خود را در کنار یکدیگر تجربه کنند؟ پاسخ به این پرسش هنوز یک نسخه آماده ندارد.