اندرو میلر، عضو ارشد امنیت ملی و سیاست بین الملل مرکز پیشرفت آمریکا

به نقل از مرکز پیشرفت آمریکا، باراک اوباما، رییس جمهور وقت آمریکا، هنگام پرداختن به آنچه برجام خوانده می شد، با صراحت از ارزش این توافق در محدودکردن فعالیت های هسته ای ایران دفاع کرد. او گفت: بی پرده صحبت کنیم؛ انتخابی که پیش روی ما قرار دارد، در نهایت میان دیپلماسی یا جنگ است. یازده سال بعد و پس از خروج یک جانبه دونالد ترامپ از برجام، ارزیابی اوباما درست از آب درآمد و دولت ترامپ اکنون در باتلاقی گرفتار شده که کاملاً ساخته و پرداخته خود اوست.

جنگ ترامپ علیه ایران، مداخله ای غیرقانونی و بی پشتوانه بود؛ جنگی که نه تنها توجیهی معتبر برای آغاز آن وجود نداشت، بلکه در تحقق اهدافی که دولت ترامپ برای این اقدام نظامی اعلام کرده بود نیز ناکام ماند. در مقابل، هزینه های این جنگِ انتخابی سنگین، گسترده و رو به افزایش بوده است. واقعیت ساده این است که مردم آمریکا و خود ایالات متحده، بی تردید در موقعیت بهتری قرار می گرفتند اگر ترامپ مسیر رؤسای جمهور پیش از خود را دنبال می کرد و استدلال های بنیامین نتانیاهو برای کشاندن آمریکا به جنگ با ایران را رد می کرد.

اما ترامپ راه دیگری برگزید؛ راهی که جنگ علیه ایران را به یک خطای راهبردی بزرگ تبدیل کرد. خطایی که همان گونه که تهاجم فاجعه بار جورج دبلیو بوش به عراق در سال 2003 به میراث تعیین کننده ریاست جمهوری او تبدیل شد، می تواند به نقطه تعریف کننده دوران ریاست جمهوری ترامپ نیز تبدیل شود.

دولت ترامپ در آغاز جنگ، پنج هدف بلندپروازانه را در قبال جمهوری اسلامی ایران تعریف کرد؛ اهدافی که قرار بود در چارچوب مداخله ای کوتاه مدت و قاطع محقق شوند. اما اکنون، سیزده هفته از جنگی گذشته است که در ابتدا گفته می شد تنها چهار تا شش هفته به طول خواهد انجامید. با این حال، نه چشم انداز روشنی برای پایان آن دیده می شود و نه هیچ یک از اهداف اعلام شده به طور کامل تحقق یافته است. حتی دستاوردهای محدود و شکننده ای که تاکنون به دست آمده، در معرض بازگشت سریع قرار دارد.

نخستین هدف دولت ترامپ، نابودی کامل برنامه هسته ای ایران بود؛ هدفی که ارزیابی هرگونه پیشرفت واقعی در آن دشوار به نظر می رسد. مهم تر از همه، 972 پوند اورانیوم غنی شده با خلوص 60 درصد همچنان در ایران باقی مانده است. علاوه بر این، هیچ مدرک قطعی وجود ندارد که نشان دهد سایت های هسته ای جدیدتری که در جریان جنگ 12 روزه سال 2025 هدف قرار نگرفتند، آسیب دیده باشند.

دومین هدف دولت ترامپ، نابودی و برچیدن برنامه موشک های بالستیک ایران بود؛ برنامه ای که از نگاه واشنگتن و تل آویو، نه تنها اسراییل، بلکه تأسیسات آمریکا در منطقه و کشورهای میزبان این پایگاه ها را نیز تهدید می کند. با وجود آنکه آمریکا در جریان جنگ بیش از 13 هزار هدف را بمباران کرد، اثر این حملات بر زرادخانه موشکی ایران محدودتر از آن بود که در ابتدا ادعا می شد.

ادعاهای اولیه آمریکا و اسراییل درباره نابودی گسترده موشک های بالستیک ایران، خیلی زود جای خود را به ارزیابی هایی محتاطانه تر داد. بر پایه ارزیابی های فاش شده از جامعه اطلاعاتی آمریکا، ایران همچنان حدود 70 درصد از ذخایر موشک های بالستیک و 70 درصد از پرتابگرهای متحرک خود را حفظ کرده است. فراتر از موشک های بالستیک، استفاده مؤثر ایران از پهپادهایی که ارزان ترند و تولید آن ها آسان تر است، نشان می دهد تهران همچنان توانایی رفتار ایذایی، فرسایش و آسیب رسانی به اهداف منطقه ای را در هر زمان حفظ کرده است.

حذف نیروی دریایی ایران، سومین هدف دولت ترامپ بود. در روزهای نخست جنگ، آمریکا بخش مهمی از ناوگان متعارف نیروی دریایی ایران را از میان برد؛ اما همانند دیگر حوزه های جنگ، توانایی ایران در سازگاری، ابتکار عمل و بداهه پردازی باعث شد تهران حضور دریایی خود را در خلیج فارس حفظ کند.

ارتش ایران با تکیه بر شناورهای تندرو و حتی کشتی های تجاری، همچنان به مین گذاری در آبراه های راهبردی ادامه داده است. به طور مشابه، ایران از شناورهای کوچک تر برای پرتاب پهپاد علیه کشتی ها در خلیج فارس استفاده کرده است. بنابراین، ایران شاید دیگر یک نیروی دریایی رسمی و متعارف در اختیار نداشته باشد، اما همچنان از قدرت دریایی مؤثر برخوردار است؛ واقعیتی که موفقیت آمریکا در این حوزه را تا حد زیادی ظاهری و توخالی جلوه می دهد.

جمع کردن شبکه نیروهای مقاومت منطقه ای ایران، چهارمین هدف دولت ترامپ بود؛ هدفی که مانند پرونده هسته ای، شواهد اندکی از پیشرفت واقعی در تحقق آن دیده می شود. حتی اگر تغییری رخ داده باشد، بسیاری از گروه های هم پیمان ایران نه تنها تضعیف نشده اند، بلکه از فضای جنگ بهره برده اند. حزب الله که تا ژانویه 2026 در ضعیف ترین وضعیت خود از زمان تأسیس قرار داشت، بار دیگر سازمان دهی شده و با همکاری ایران در حال بازنگری تاکتیک های خود است.

حوثی ها نیز تا حد زیادی از ورود به درگیری مستقیم فاصله گرفته اند، اما حمله موشکی ماه مارس به اسراییل کافی بود تا رهبران منطقه بار دیگر نقش و اهمیت آن ها را به یاد آورند. در همین حال، شبه نظامیان شیعه عراقی با آمریکا و کشورهای منطقه تبادل آتش داشته اند، بی آنکه خسارت سنگینی متحمل شوند. با توجه به گزارش هایی که نشان می دهد دولت ترامپ در مذاکرات با ایران اولویت چندانی برای مهار نیروهای مقاومت قائل نشده است، تقریباً قطعی به نظر می رسد که این گروه ها از جنگ، تا حد زیادی سالم و پابرجا خارج شوند.

با ناکامی عملیات خشم حماسی در تحقق دستاوردهای وعده داده شده، هزینه های این جنگ به سرعت رو به افزایش گذاشته و فشار مالی بی دلیلی را بر مردم آمریکا تحمیل کرده است؛ جنگی که هم زمان، نیروهای نظامی و غیرنظامیان آمریکایی را نیز بی جهت در معرض آسیب قرار داده است.

بسته شدن مؤثر تنگه هرمز از سوی ایران موجی از افزایش قیمت ها را برای مصرف کنندگان و کسب وکارها به دنبال داشته است. تا اول ژوئن(11 خرداد)، قیمت نفت برنت، شاخص بین المللی بازار نفت، به 97 دلار در هر بشکه رسید؛ رقمی که 34 درصد بالاتر از قیمت آن در 27 فوریه بود. میانگین قیمت هر گالن بنزین معمولی در آمریکا نیز در اول ژوئن به 4.32 دلار رسید؛ یعنی 45 درصد بیشتر از سطح پیش از جنگ. برآورد پژوهشگران دانشگاه براون نشان می دهد که جنگ ایران تا اول ژوئن، تاکنون 51.8 میلیارد دلار هزینه اضافی ناشی از افزایش قیمت انرژی بر دوش آمریکایی ها گذاشته است؛ فشاری که به طور متوسط معادل 395 دلار برای هر خانوار آمریکایی است.

فراتر از آشفتگی در بازارهای انرژی، اختلال در زنجیره های تأمین جهانی و افزایش عدم اطمینان ژئوپلیتیکی، موج تازه ای از گرانی را به دیگر کالاها نیز سرایت داده است. هم زمان، انتظار برای افزایش نرخ تورم، نرخ بهره را بالا برده و هزینه دریافت وام های جدید مسکن را برای خریداران آمریکایی سنگین تر کرده است.

تنگه هرمز که یک سوم کود شیمیایی حمل شده از طریق دریا در جهان از آن عبور می کند، اکنون به یکی از گلوگاه های بحران اقتصادی تبدیل شده است. افزایش قیمت کودهای شیمیایی، همراه با رشد هزینه سوخت دیزل، حاشیه سود کشاورزان آمریکایی را تحت فشار قرار داده و در نهایت، قیمت مواد غذایی را برای مصرف کنندگان در فروشگاه ها افزایش خواهد داد.

اما هزینه های جنگ تنها اقتصادی نبوده است. در بُعد انسانی، جنگ انتخابی ترامپ علیه ایران تاکنون جان 13 نظامی آمریکایی را گرفته است. علاوه بر آن، بیش از 400 نظامی دیگر نیز آسیب دیده اند که برخی از آن ها به شدت مجروح شده اند. هم زمان، دست کم 10 هزار سرباز، ملوان و نیروی هوایی آمریکایی دیگر به خاورمیانه اعزام شده اند؛ تصمیمی که نه تنها زندگی شخصی آن ها، بلکه آرامش خانواده هایشان را نیز مختل کرده است.

در سطح منطقه، برآوردهای محافظه کارانه نشان می دهد شمار غیرنظامیان کشته شده در ایران، خلیج فارس، لبنان و اسراییل از مرز 3 هزار نفر عبور کرده است؛ آماری که شامل بیش از 150 دختر دانش آموز ایرانی نیز می شود که در یک حمله واحد آمریکا جان باختند. در کنار تلفات انسانی، این جنگ پیامدهای زیست محیطی گسترده و ماندگاری نیز برجای گذاشته است؛ از تخریب محیط زیست و تشدید بحران کم آبی گرفته تا آثار عمیق تر بر سلامت عمومی؛ تبعاتی که احتمالاً سال ها پس از خاموش شدن آتش جنگ نیز ادامه خواهند داشت.

به صراحت باید گفت که تمام این رنج ها قابل پیشگیری بود. در شرایطی که این جنگ هیچ دستاورد مهم نظامی یا سیاسی به همراه نداشته، ضرورت پاسخگو کردن دولت ترامپ بابت این ماجراجویی نسنجیده بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. فراتر از خساراتی که به مردم آمریکا وارد شده، جنگ ترامپ ضربه ای جدی و به احتمال زیاد ماندگار به منافع امنیت ملی ایالات متحده زده است. تصمیمات این دولت نه تنها بر نیروهای نظامی آمریکا و خانواده های آنان اثر منفی گذاشته، بلکه ارتش ایالات متحده را نیز نسبت به پیش از جنگ در موقعیتی ضعیف تر قرار داده است.

برخلاف رقم رسمی 29 میلیارد دلاری که دولت اعلام کرده، مقام های آمریکایی به طور خصوصی به شبکه سی بی اس گفته اند که نزدیک به 50 میلیارد دلار از بودجه وزارت دفاع، معادل حدود 5 درصد بودجه سال مالی 2026، صرف این جنگ ناموفق شده است. هزینه فرصت چنین منابعی برای مخارج داخلی آمریکا بسیار عظیم است. مرکز پیشرفت آمریکا برآورد کرده است که همین بودجه می توانست هزینه های درمانی را برای 6.2 میلیون نفر پوشش دهد، غذای رایگان مدارس را برای همه دانش آموزان تأمین کند یا هزینه مراقبت از 3.6 میلیون کودک را برای یک سال کامل فراهم سازد.

متأسفانه مهمات و تجهیزاتی که در جریان جنگ مصرف یا نابود شده اند، از سامانه های پدافند هوایی و رهگیرها گرفته تا هواپیماهای سوخت رسان کی سی-135 و موشک های تاماهاوک، به سرعت قابل جایگزینی نیستند. در این فاصله، ارتش آمریکا با توان کمتری برای مقابله با ارتش روزبه روز پیچیده تر چین یا حتی مهار توان ایران در فلج کردن اقتصاد جهانی روبه رو خواهد بود. تا زمانی که نیاز به استقرار تجهیزات و نیروهای نظامی بیشتر آمریکا در خاورمیانه ادامه داشته باشد، منابع کمتری برای اعزام به منطقه آسیا-اقیانوسیه و دیگر نقاط بحرانی جهان در دسترس خواهد بود. علاوه بر این، هر بار که آمریکا وارد یک نبرد واقعی می شود، رقبای آن فرصت می یابند درباره دکترین نظامی، تاکتیک های عملیاتی و قابلیت های تسلیحاتی واشنگتن اطلاعات بیشتری به دست آورند؛ فرصت هایی که نباید بی دلیل و بی محاسبه در اختیار آنان قرار گیرد.

بزرگ ترین هدیه به دشمنان آمریکا ناتوانی غیرقابل توضیح دولت ترامپ در آماده سازی برای جلوگیری از بسته شدن تنگه هرمز بود. این تحول نه یک قوی سیاه بود و نه رخدادی غیرقابل پیش بینی. ارزیابی های اطلاعاتی آمریکا طی دهه ها هشدار داده بودند که ایران احتمالاً برای کنترل تنگه هرمز اقدام خواهد کرد و اگر در این مسیر موفق شود، پیامدهای آن می تواند فاجعه بار باشد.

یکی از دلایل اصلی خودداری دولت های پیشین آمریکا از ورود به جنگ با ایران نیز دقیقاً همین نگرانی از بسته شدن تنگه هرمز بود. با این حال، هیچ نشانه ای وجود ندارد که دولت ترامپ حتی برای چنین سناریویی برنامه ریزی جدی کرده باشد. نتیجه این غفلت، قرار گرفتن آمریکا، کشورهای خلیج فارس و اقتصاد جهانی در وضعیتی طولانی از آسیب پذیری شدید است؛ وضعیتی که می توانست با آمادگی، محاسبه و پرهیز از ماجراجویی پرهزینه، از آن جلوگیری شود.

اغراق نیست اگر گفته شود موفقیت ایران در کنترل دسترسی به تنگه هرمز، توازن قدرت در این جنگ را به طور کامل دگرگون کرد. ایران گذرگاهی بین المللی را که پیش از جنگ آزاد و باز بود، به ابزاری برای خفه کردن فعالیت اقتصادی جهان و اهرمی تعیین کننده در هر مذاکره آینده تبدیل کرد. نگران کننده تر آنکه حتی اگر تنگه هرمز بازگشایی شود، سایه تهدید محاصره همچنان بر منطقه و نظام بین الملل باقی خواهد ماند.

جمهوری اسلامی ایران در مدت زمانی کوتاه، از حکومتی که در معرض خطر به نظر می رسید، بار دیگر به یک قدرت سنگین وزن منطقه ای تبدیل شد. توازن قدرت در خاورمیانه اکنون به سود ایران و به زیان شرکای آمریکا تغییر کرده است؛ تغییری که در کوتاه مدت به سختی قابل بازگشت خواهد بود. در این میان، مدیریت بی احتیاط بحران از سوی دولت ترامپ، به رقیبی چون شی جین پینگ، رییس جمهور چین، فرصت داده است تا خود را به عنوان بازیگری مسئول در نظام جهانی معرفی کند.

جنگ ایران، که برخلاف توصیه بسیاری از شرکای آمریکا در خاورمیانه و دیگر نقاط جهان آغاز شد، یکی دیگر از منابع اصلی قدرت ایالات متحده، یعنی شبکه جهانی ائتلاف ها و شراکت های واشنگتن را تضعیف کرده است. شرکای آمریکا حتی هزینه هایی سنگین تر از پیامدهای عملیات خشم حماسی متحمل شده اند.

کشورهای حوزه خلیج فارس، هم از نظر فیزیکی و هم از حیث اعتبار، خسارت های گسترده ای به صنعت نفت خود دیده اند؛ وضعیتی که تردیدهایی جدی درباره پایداری بلندمدت مدل اقتصادی آن ها ایجاد کرده است. هرچند ارتش آمریکا در دفاع از این کشورها مشارکت داشت، اما ناتوانی دولت ترامپ در باز نگه داشتن تنگه هرمز و حفاظت از زیرساخت های حیاتی خلیج فارس، آن هم در جنگی که خود آغاز کرده بود، پرسش هایی جدی درباره ارزش و کارآمدی شراکت با آمریکا برانگیخته است.

به طور مشابه، شرکای آمریکا در آسیا که وابستگی بیشتری به صادرات خلیج فارس دارند، برای مهار پیامدهای جنگ با مشکلات جدی روبه رو شده اند. کمبود واقعی واردات حیاتی از جمله منابع انرژی، این کشورها را بیش از خود آمریکا تحت فشار قرار داده است. اقدامات فوق العاده برای سهمیه بندی منابع، به ناآرامی های خیابانی و افزایش خشم عمومی نسبت به واشنگتن دامن زده است. شرکای اروپایی آمریکا نیز، هرچند در سطحی محدودتر، از تبعات اقتصادی جنگ آسیب دیده اند.

با وجود منافع روشن این کشورها در بازگشایی تنگه هرمز، شرکای آسیایی و اروپایی به طور معناداری از پیوستن به ابتکارهای آمریکا برای تحقق این هدف خودداری کرده اند. این امتناع، بازتابی از کاهش اعتماد به واشنگتن و خشم متحدان اروپایی از آن بود که پیش از حملات هوایی آمریکا با آنان مشورتی نشده بود.

در همین چارچوب، فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، گفت آمریکا توسط رهبری ایران تحقیر شده است . او همچنین ابراز تأسف کرد که تردیدهای خود درباره جنگ را با قاطعیت بیشتری به ترامپ منتقل نکرده و جنگ ایران را با جنگ های بی پایان آمریکا در عراق و افغانستان مقایسه کرد. این کشورها احتمالاً آمریکا را به طور کامل ترک نخواهند کرد، اما تضعیف نظام ائتلافی واشنگتن، اعمال قدرت نظامی آمریکا در سطح جهان را دشوارتر خواهد کرد.

هنوز روشن نیست که آیا ترامپ خواهد توانست با ایران به یک آتش بس پایدار دست یابد یا نه؛ و اگر چنین توافقی حاصل شود، شرایط آن چه خواهد بود. با این حال، حتی در صورت دستیابی به توافق، بخش مهمی از هزینه ها و خسارت هایی که تاکنون برشمرده شده، به طور کامل یا دست کم تا حدی پابرجا خواهد ماند.

توافق برای بازگشایی تنگه هرمز، این واقعیت را از میان نخواهد برد که این گذرگاه می تواند بار دیگر بسته شود؛ و ایران نیز ممکن است دوباره به چنین اقدامی دست بزند. همان گونه که قیمت انرژی نیز بلافاصله به سطح پیش از جنگ بازنخواهد گشت. از منظر نظامی نیز، بر اساس الگوهای تدارکاتی، سال ها و شاید بیش از یک دهه زمان لازم خواهد بود تا ارتش آمریکا بتواند ذخایر مصرف شده خود را بازسازی کند. و در نهایت، هیچ توافقی نمی تواند جان ازدست رفته قربانیان را بازگرداند.

هیچ دو جنگی دقیقاً شبیه یکدیگر نیستند؛ و باید امیدوار بود که جنگ ایران به درازای جنگ های عراق و افغانستان نینجامد. اما نباید دچار خطا شد: جنگ غیرضروری و انتخابی ترامپ علیه ایران می تواند برای آمریکا به همان اندازه ویرانگر باشد. شاید هزینه مالی و انسانی این جنگ به سطح عراق و افغانستان نرسد، اما پیامدهای آن از هم اکنون خاورمیانه را به طور بنیادین دگرگون کرده، مناسبات تجارت جهانی را تغییر داده، صدها میلیون نفر را در معرض بی ثباتی و رنج قرار داده و جایگاه رهبری آمریکا در جهان را تضعیف کرده است.

منبع: فرارو