نیم قرن تنش و تقابل میان تهران و واشینگتن که از میدان نبرد تا عرصه دیپلماسی امتداد یافته، اکنون در آستانه امضای تفاهم نامه ای قرار گرفته که از نگاه بسیاری می تواند نقطه عطفی در معادلات منطقه ای و بین المللی باشد.

به گزارش شرق، تفاهمی که در شرایطی شکل گرفته که جنگ، فشارهای اقتصادی، تحرکات نظامی و چانه زنی های فشرده سیاسی، فضای روابط دو طرف را تحت تأثیر قرار داده و هریک از بازیگران تلاش می کنند روایت خود را از نتایج این رویارویی ارائه دهند. در داخل کشور نیز این تحولات با واکنش گسترده چهره های سیاسی و نمایندگان مجلس شورای اسلامی همراه شده است؛ نمایندگانی که در ارزیابی خود از روند مذاکرات و مفاد تفاهم پیش رو، بر نقش مقاومت داخلی، توان بازدارندگی نیروهای مسلح، حفظ اهرم های قدرت و هماهنگی میان میدان و دیپلماسی تأکید دارند.

حسنعلی اخلاقی امیری، نماینده مردم مشهد و کلات و عضو کمیسیون فرهنگی مجلس، معتقد است شرایط کنونی تفاوت های بنیادینی با توافق هسته ای سال های گذشته دارد و نباید تفاهم جدید را با برجام مقایسه کرد. او در تشریح دلایل این تفاوت می گوید جمهوری اسلامی در طول ماه های گذشته، هم در عرصه نظامی و هم در حوزه مقاومت اقتصادی، توانسته اقتدار خود را حفظ کند و همین مسئله باعث شد طرف مقابل در مذاکرات ناچار به پذیرش بخشی از مطالبات ایران شود.

به گفته اخلاقی امیری، در برجام ایران بخش مهمی از تعهدات خود را انجام داد اما آمریکا و کشورهای اروپایی در اجرای تعهداتشان ناکام ماندند و عملا از توافق عبور کردند. با این حال، در تفاهم جدید سازوکاری طراحی شده که بر اساس آن، هرگونه اقدام ایران منوط به اجرای تعهدات طرف آمریکایی و راستی آزمایی آن خواهد بود. این نماینده مجلس تأکید می کند اصل راستی آزمایی یکی از مهم ترین تفاوت های تفاهم جدید با توافقات گذشته است؛ موضوعی که به اعتقاد او مانع از تکرار تجربه های تلخ پیشین خواهد شد.

ا و همچنین با اشاره به تحولات اخیر در حوزه دریایی، لغو محاصره دریایی ایران را یکی از نشانه های عملی تغییر شرایط دانسته و معتقد است بازگشایی مسیرهای کشتیرانی به معنای بازگشت کامل به وضعیت گذشته نیست. از نگاه او، ایران همچنان حقوق و اختیارات خود را در تنگه هرمز حفظ کرده و موضوع دریافت عوارض و هزینه های مرتبط با خدمات دریانوردی، ایمنی و محیط زیست همچنان در دستور کار قرار دارد.

یکی از محورهای اصلی سخنان نمایندگان مجلس درباره تفاهم ایران و آمریکا، نقش تنگه هرمز در تحولات اخیر است. علاءالدین بروجردی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، معتقد است یکی از مهم ترین دستاوردهای جنگ اخیر، تثبیت نقش تنگه هرمز به عنوان یک اهرم راهبردی در برابر آمریکا و متحدانش بوده است. به گفته بروجردی، در جریان درگیری های اخیر، ایران توانست تسلط خود بر این گذرگاه حیاتی انرژی را به نمایش بگذارد و از آن به عنوان ابزاری برای اعمال فشار استفاده کند.

او تأکید دارد مدیریت هوشمندانه این ظرفیت باعث شد در عین حفظ منافع ملی، کشورهای دوست و همسو با ایران از محدودیت های اعمال شده متأثر نشوند. این عضو کمیسیون امنیت ملی بر این باور است که بسته شدن تنگه هرمز و آثار احتمالی آن بر بازار جهانی انرژی، فشار گسترده ای را متوجه اقتصاد آمریکا و اروپا کرد.

به گفته او، افزایش قیمت سوخت و نگرانی های اقتصادی در داخل آمریکا به یکی از عوامل مهم تغییر رویکرد واشینگتن و حرکت به سمت توافق با تهران تبدیل شد. بروجردی همچنین با اشاره به تحولات میدانی، مدعی است جمهوری اسلامی در این دوره توانست توان بازدارندگی خود را به شکلی بی سابقه به نمایش بگذارد و همین مسئله جایگاه ایران را در مذاکرات تقویت کرد.

نمایندگان مجلس در اظهارات خود بر این نکته تأکید دارند که گفت وگوهای اخیر نه از موضع ضعف، بلکه از جایگاه قدرت و اقتدار ملی دنبال شده است. سیدکریم معصومی، نماینده مردم شفت و فومن و سخنگوی کمیسیون قضایی و حقوقی مجلس، می گوید دستاوردهای امروز در عرصه دیپلماسی، محصول تلاش نیروهای مسلح در میدان نبرد است.

به اعتقاد او، اقتداری که امروز در میز مذاکرات دیده می شود، نتیجه ایستادگی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ارتش جمهوری اسلامی ایران و مجموعه نیروهایی است که در طول ماه های گذشته از کشور دفاع کرده اند. معصومی با اشاره به مواضع اولیه مقامات آمریکایی در آغاز بحران، اظهار می کند که بسیاری از پیش بینی ها درباره فروپاشی یا تضعیف جمهوری اسلامی ایران محقق نشد و اکنون شرایط به گونه ای رقم خورده که طرف مقابل از حفظ مسیرهای کشتیرانی و جلوگیری از گسترش بحران به عنوان یک دستاورد سخن می گوید.

او معتقد است تفاهم در حال شکل گیری حاصل عزتمندی و اقتدار جمهوری اسلامی است و می تواند زمینه ساز ارتقای جایگاه ایران در معادلات منطقه ای و بین المللی باشد.

نکته ای که در سخنان تمامی نمایندگان مورد تأکید قرار گرفته، نقش هماهنگی میان میدان و دیپلماسی در دستیابی به نتایج کنونی است. اخلاقی امیری معتقد است آنچه موجب موفقیت جمهوری اسلامی در ماه های اخیر شد، صرفا دستاوردهای نظامی نبود، بلکه شکل گیری وحدت و هماهنگی میان نیروهای میدانی و دستگاه دیپلماسی نقش تعیین کننده ای در این روند ایفا کرد.

معصومی نیز با تأکید بر همین موضوع، می گوید انتظار مجلس آن است که این هماهنگی در مراحل بعدی مذاکرات نیز ادامه پیدا کند و تصمیمات سیاسی و دیپلماتیک در چارچوب منافع ملی و با در نظر گرفتن واقعیات میدانی اتخاذ شود.

از نگاه نمایندگان، تجربه ماه های گذشته نشان داده است تلفیق قدرت میدانی با ظرفیت های دیپلماتیک می تواند دست جمهوری اسلامی را در مذاکرات بین المللی تقویت کند و زمینه تحقق مطالبات کشور را فراهم آورد.

محمد جلالی، نماینده محلات و دلیجان در مجلس، در تشریح این هماهنگی می گوید: ما چند میدان مهم داریم؛ یکی میدان اصلی رزم که نیروهای مسلح ما در آن زحمت کشیده اند، تلاش کرده اند و مجاهدت داشته اند. میدان دیگر، میدان حضور مردم و همچنین میدان دیپلماسی است. در کنار اینها، میدان خدمت نیز وجود دارد.

این عضو کمیسیون کشاورزی مجلس تأکید می کند اگر این میدان ها در کنار یکدیگر با انسجام و اتحاد حرکت کنند، قطعا در همه عرصه ها موفق خواهیم بود و پیروزی در همه میدان ها حاصل خواهد شد. بروجردی در بخش دیگری از سخنان خود به ابعاد اقتصادی تفاهم اشاره کرده و معتقد است ایران توانسته از شرایط ایجادشده برای پیگیری مطالبات اقتصادی خود بهره ببرد.

او می گوید آزادسازی دارایی های بلوکه شده ایران و حرکت به سمت رفع بخشی از تحریم های چند دهه گذشته از جمله مهم ترین اهدافی بوده که در روند مذاکرات دنبال شده است. به اعتقاد این نماینده مجلس، عبور کشتی های ایرانی از حلقه محاصره و ازسرگیری صادرات، نخستین نشانه عملی اجرای تفاهم و یکی از دستاوردهای ملموس آن برای اقتصاد کشور محسوب می شود. در عین حال، او تأکید می کند با توجه به سابقه بدعهدی آمریکا، تهران همچنان با احتیاط به روند اجرای توافق نگاه می کند و هرگونه اقدام بعدی منوط به پایبندی واشینگتن به تعهداتش خواهد بود.

بر اساس اظهارات بروجردی، پس از امضای تفاهم نامه، یک دوره زمانی 60روزه برای تکمیل مذاکرات و دستیابی به جمع بندی نهایی درباره موضوعات باقی مانده در نظر گرفته شده است. این بازه زمانی از نگاه برخی نمایندگان می تواند فرصتی برای ارزیابی میزان پایبندی طرف آمریکایی به تعهدات خود باشد. از همین رو، موضوع راستی آزمایی و نظارت بر اجرای توافق همچنان یکی از اصلی ترین محورهای مورد توجه مجلس خواهد بود.

اگرچه نمایندگان از تفاهم در حال شکل گیری استقبال کرده اند، اما تقریبا همه آنها بر یک موضوع مشترک تأکید دارند؛ حفظ انسجام ملی. اخلاقی امیری معتقد است اتحاد و همبستگی داخلی یکی از مهم ترین عوامل موفقیت کشور در عبور از بحران های اخیر بوده و باید از هرگونه اقدامی که این انسجام را تضعیف کند، پرهیز شود. بروجردی نیز حضور مردم و همراهی افکار عمومی را از عوامل اصلی موفقیت جمهوری اسلامی در ماه های گذشته می داند و بر ضرورت حفظ این سرمایه اجتماعی تأکید می کند. معصومی هم انسجام ملی را پشتوانه اصلی میدان و دیپلماسی توصیف کرده و معتقد است استمرار این همبستگی می تواند زمینه ساز موفقیت های بیشتر در آینده باشد.

در کنار این نگاه های خوش بینانه، برخی نمایندگان رویکرد انتقادی نسبت به روند مذاکرات دارند. مالک شریعتی، نماینده نزدیک به جریان تندروی مخالف مذاکرات، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: حالا که متن تفاهم نامه به طور مجازی تبادل و امضا شده، چه نیازی به امضای حضوری متضمن هزینه گزاف، سفر یک هیئت عریض و طویل، دیدار و احتمالا عکس یادگاری با قاتلان رهبر شهید، کودکان میناب، فرماندهان، دانشمندان و عموم مردم آن هم در اروپای بدعهد و در میانه دهه عاشورا وجود دارد؟

کافی است دو طرف هم زمان در یک ساعت مشخص روز جمعه، آغاز اجرای بندهای اولیه را اعلام کنید و مذاکرات بعدی برای سایر بندها را هم فعلا مکتوب، غیرحضوری و حتی در صورت لزوم وبیناری انجام دهید . این اظهارات نشان می دهد با وجود استقبال نسبی از تفاهم، همچنان جریان های سیاسی مختلف در داخل کشور نگاه های متفاوتی به نحوه تعامل با آمریکا دارند و جریان تندرو همچنان بر ضرورت پرهیز از هرگونه عادی سازی روابط تأکید می کنند.

عباس گلرو، رییس کمیته روابط خارجی مجلس که به نمایندگی از مجلس شورای اسلامی برای شرکت در اجلاس شورای پارلمانی آسیایی-آفریقایی به شهر بنغازی لیبی سفر کرده است، در این نشست به ایراد سخنرانی پرداخت و با بیان اینکه آمریکا به عنوان حامی اصلی تروریسم و کشتار در جهان و رژیم صهیونیستی به عنوان بزرگ ترین تروریست جهان، جنگی را علیه ایران آغاز کردند و متوهمانه فکر می کردند می توانند ایران را طی چند روز نابود کنند، تأکید کرد شکست سنگینی خوردند؛ چراکه فهم درستی از ایران، توانمندی نیروهای مسلح و وحدت و قدرت ملت ایران نداشتند. او تصریح کرد: ما پایگاه های آمریکا در منطقه را زیر ضرب موشکی بردیم و درسی به آنها دادیم که فراموش نکنند و امروز نیز علی رغم مذاکرات سیاسی، برای همه سناریوهای احتمالی آماده ایم .

گلرو در ادامه سخنان خود به ظرفیت های همکاری میان آسیا و آفریقا اشاره کرد و گفت: آسیا و آفریقا با داشتن بخش اعظمی از جمعیت جهان و منابع بزرگ انسانی و طبیعی و قدرت اقتصادی رو به رشد و فرهنگ و تمدن غنی می توانند نقش مهمی در تشکیل نظام جهانی آینده داشته باشند.

به هر حال با نزدیک شدن به زمان امضای تفاهم نامه ایران و آمریکا، فضای سیاسی کشور بیش از هر زمان دیگری معطوف به نتایج عملی این توافق شده است. نمایندگان مجلس اگرچه نسبت به اجرای تعهدات آمریکا خوش بین نیستند و بر سابقه بدعهدی واشینگتن تأکید دارند، اما معتقدند شرایط امروز با گذشته تفاوت دارد و جمهوری اسلامی با حفظ اهرم های فشار و بهره گیری از سازوکارهای راستی آزمایی، وارد مرحله جدیدی از تعاملات شده است. با این حال، تأکید بر آمادگی برای همه سناریوها و حفظ توان دفاعی و بازدارندگی، نشان می دهد تهران با نگاهی واقع بینانه و توأم با احتیاط وارد این عرصه جدید شده است.

در مجموع، آنچه از مواضع نمایندگان مجلس برمی آید این است که آنان تفاهم پیش رو را نه پایان یک مسیر، بلکه آغاز مرحله ای تازه در روابط تهران و واشینگتن می دانند؛ مرحله ای که موفقیت آن بیش از هر چیز به میزان پایبندی طرفین به تعهدات، حفظ انسجام داخلی و استمرار هماهنگی میان میدان و دیپلماسی وابسته خواهد بود. جلالی در این زمینه تأکید می کند امروز بیش از هر زمان دیگری به انسجام و اتحاد نیاز داریم و باید به گونه ای رفتار کنیم که کاملا منسجم باشیم و ان شاءالله پیروز اصلی همه میدان ها مردم عزیز ایران خواهند بود.

سخنان نمایندگان نشان می دهد در کنار رویکرد عمل گرایانه نسبت به تفاهم، همچنان بر اصول و خطوط قرمز نظام تأکید می شود و هرگونه گام در مسیر تعامل با آمریکا، با رعایت کامل شئون ملی و حقوق حقه جمهوری اسلامی ایران دنبال خواهد شد. دوره 60روزه پیش رو می تواند آزمون مهمی برای میزان پایبندی طرفین باشد و مشخص کند آیا تفاهم جدید می تواند به توافقی پایدار و مؤثر تبدیل شود یا اینکه سرنوشتی مشابه برجام خواهد یافت.