ویوین سلامه، تحلیلگر ارشد مسائل بین الملل نشریه آتلانتیک

به نقل از نشریه آتلانتیک، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، ماه هاست تلاش می کند تا توافقی نهایی میان دولت های اسراییل و لبنان برقرار کند. هدف اصلی او از این توافق، کنترل فعالیت های حزب الله و ایجاد شرایط مناسب برای خروج نیروهای اسراییلی از جنوب لبنان است.

اما هفته گذشته، آینده لبنان به شکلی پررنگ در توافق جدید میان ایالات متحده و ایران مطرح شد؛ توافقی که عملاً به تهران نقش مهمی در تعیین آینده سیاسی لبنان می دهد. نتیجه این وضعیت آن است که آمریکا اکنون درباره یک کشور واحد (لبنان)، در دو مسیر کاملاً متفاوت در حال مذاکره است.

این دو مسیر مذاکره توسط دو مقام ارشد با سبک ها و نگاه های کاملاً متفاوت به جهان هدایت می شود. مارکو روبیو روشی سنتی تر دارد که به سیاست خارجی کلاسیک آمریکا نزدیک است و بیشتر روی گفت وگوهای رسمی با دولت ها تمرکز می کند. در طرف مقابل، جی دی ونس شخصیتی تهاجمی تر و عمل گراتر دارد و نگاه او به سیاست، بیشتر شبیه به یک معامله و ایجاد تعادل میان منافع مختلف است.

این دو فرستاده ارشد دونالد ترامپ، که از مهم ترین گزینه های جانشینی او نیز به حساب می آیند، اکنون در حال انجام یک بازی پیچیده دیپلماتیک هستند. آن ها می خواهند یکی از سخت ترین گره های سیاست خارجی آمریکا را باز کنند؛ مسئله ای که دهه هاست تلاش های صلح واشنگتن را با بن بست روبه رو کرده است.

با این حال، نشانه هایی از سردرگمی در رفتار این دو نفر دیده می شود. اگرچه روبیو و ونس همکاری نزدیکی با هم دارند، اما گاهی حرف های متناقضی درباره جایگاه لبنان در منطقه می زنند. با وجود این اختلاف نظرها، تلاش مشترک آن ها می تواند نه تنها آینده لبنان، بلکه سرنوشت روند صلح با ایران را نیز روشن کند. دلیل این اهمیت آن است که هرگونه افزایش درگیری میان حزب الله و اسراییل، ممکن است کل مذاکرات با تهران را به شکست بکشاند.

در ابتدا، مقامات ارشد آمریکایی با ورود پرونده لبنان به لیست موضوعات مذاکره با ایران مخالف بودند. در آن زمان، مهم ترین اولویت واشنگتن جلوگیری از پیشرفت برنامه هسته ای ایران بود. اما در نهایت، برای شروع دوباره مذاکرات، آمریکا با درخواست تهران برای اضافه شدن موضوع لبنان به دستور کار موافقت کرد.

نخستین بند از این یادداشت تفاهم چهارده بندی که دونالد ترامپ هفته گذشته آن را امضا کرد، سه بار به نام لبنان اشاره کرده است. در بخشی از این سند مهم آمده است: توافق نهایی، پایان همیشگی جنگ در تمام جبهه ها از جمله لبنان را تضمین خواهد کرد.

جی دی ونس در حال حاضر رهبری مذاکرات با ایران را بر عهده دارد. نکته جالب اینجاست که نه اسراییل و نه لبنان، هیچ کدام طرف مستقیم این گفت وگوها نیستند.

در سوی دیگر، مارکو روبیو مذاکرات جداگانه ای را پیش می برد. هدف او تقویت دولت مرکزی لبنان و دادن تضمین های لازم به اسراییل برای بیرون کشیدن نیروهایش از خاک لبنان است. تلاش های روبیو تا امروز پیشرفت هایی هم داشته است. دیپلمات های ارشد اسراییل و لبنان پس از چهار روز مذاکره، روز گذشته در وزارت خارجه آمریکا و با حضور روبیو، یک توافق اولیه را امضا کردند.

وزارت خارجه آمریکا با انتشار بیانیه ای، از ایجاد یک مسیر روشن برای تقویت دولت لبنان خبر داد. این برنامه شامل کمک 100 میلیون دلاری به شکل کمک های بشردوستانه (با هماهنگی سازمان ملل) و همچنین کمک های مالی به ارتش لبنان است. روبیو درباره این مسیر گفت: ما به هیچ وجه سختی و پیچیدگی این مأموریت را دست کم نمی گیریم.

در همین حال، جی دی ونس روشی معامله گرانه تر را انتخاب کرده است؛ روشی که هدف اصلی آن پایان دادن به جنگی است که ترامپ می خواهد هرچه زودتر از آن خلاص شود. افراد نزدیک به رییس جمهور آمریکا می گویند ونس حتی حاضر است به اسراییل فشار بیاورد تا هر نتیجه ای را که از مذاکره با ایران به دست می آید، بپذیرد. ونس خیلی شفاف اعلام کرده که انتظار دارد دولت اسراییل تابع سیاست های واشنگتن باشد و از انتقاد کردن دست بردارد.

ونس در یکی از نشست های خبری کاخ سفید به خبرنگاران گفت: دونالد ترامپ در حال حاضر تنها رهبر سیاسی در دنیاست که واقعاً با اسراییل احساس همدردی می کند. اگر من جای وزرای دولت اسراییل بودم، قطعاً به تنها متحد قدرتمندی که در جهان برایم باقی مانده است، حمله نمی کردم.

با تمام این ها، عوامل مختلفی ممکن است تلاش های ونس و روبیو را نابود کند. نیروهای اسراییلی هنوز در بخش هایی از خاک لبنان که اشغال کرده اند، با نیروهای حزب الله درگیر هستند. سوال اساسی این است: اگر اسراییل به بهانه دفاع از خود به حملاتش در داخل لبنان ادامه دهد یا حاضر نشود از خاک این کشور عقب نشینی کند، چه اتفاقی خواهد افتاد؟

دولت ترامپ معتقد است که فشارهای نظامی و اقتصادی به ایران، شرایط را برای رسیدن به یک صلح ماندگار آماده کرده است. مقامات ارشد کاخ سفید نیز تاکید می کنند که هیچ اختلافی بین اهداف ونس و روبیو وجود ندارد. آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، می گوید: ما فقط یک تیم داریم و آن تیم رییس جمهور ترامپ است. تمام اعضای دولت از تلاش های او برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته ای حمایت می کنند.

اما تاریخ همیشه هشدارهای مهمی برای ما دارد. پس از حمله اسراییل به لبنان در سال 1982 (1361 شمسی)، وزیر خارجه وقت آمریکا تلاش زیادی برای برقراری صلح کرد. توافقی که سال بعد امضا شد، جنگ را متوقف کرد و همه آن را یک پیروزی بزرگ دیپلماتیک دانستند. اما این توافق کمتر از یک سال بعد، به دلیل مخالفت های منطقه ای از هم پاشید. لبنان دوباره درگیر هرج ومرج شد و در اکتبر 1983 (مهر 1362)، یک بمب گذار در شهر بیروت 241 سرباز آمریکایی را کشت.

از زمان تاسیس اسراییل در سال 1948 (1327 شمسی)، اسراییل و لبنان چهار بار برای مذاکره روبه روی هم نشسته اند. سه مورد از این مذاکرات با واسطه گری آمریکا انجام شده است. دو طرف در اواخر سال 2024 (1403 شمسی) و در روزهای پایانی دولت جو بایدن بر سر یک آتش بس به توافق رسیدند، اما درگیری ها هرگز به طور کامل متوقف نشد.

در اوایل ماه مارس (اسفند)، پس از حمله اسراییل و آمریکا به ایران، تهران وعده انتقام داد و به نیروهای محور مقاومت دستور داد تا برای افزایش درگیری ها آماده شوند. حزب الله اولین گروهی بود که موج جدیدی از حملات را علیه اسراییل آغاز کرد. اسراییل نیز در ماه مارس به جنوب لبنان حمله کرد؛ عملیاتی که طبق آمار سازمان ملل، تا امروز بیش از سه هزار و پانصد کشته و یک میلیون آواره به جا گذاشته است.

این درگیری های شدید باعث شد تا موضوع لبنان از یک مسئله فرعی، به نقطه اصلی در روند صلح تبدیل شود. مقامات ارشد ایران اعلام کردند که برقراری ثبات در منطقه (از جمله در لبنان) نمی تواند از توافق با آمریکا جدا باشد و باید بخشی از همین مذاکرات محسوب شود.

در این میان، دولت لبنان سال هاست که به دلیل اختلافات سیاسی و مشکلات شدید اقتصادی ضعیف شده است. اما حزب الله با داشتن نیروی نظامی مستقل و نفوذ بالای سیاسی، به قدرتی دست یافته که دولت لبنان به تنهایی توانایی کنترل آن را ندارد.

هفته ها بود که ونس و روبیو اصرار داشتند پرونده لبنان ربطی به مذاکرات ایران ندارد. در ماه آوریل (فروردین/اردیبهشت)، ونس گفته بود: ایران نباید اجازه دهد این مذاکرات مهم، فقط به خاطر موضوع نامربوطی مثل لبنان به هم بخورد. او همچنین فاش کرد که اسراییل برای حفظ روند مذاکرات، قبول کرده بود در قبال لبنان خویشتنداری نشان دهد.

اما در اوایل همین ماه، ایران به اسراییل حمله کرد چرا که اسراییل با بمباران لبنان، آتش بس را شکسته بود. این اتفاق، نگاه مذاکره کنندگان آمریکایی را کاملاً تغییر داد. آن ها به این نتیجه رسیدند که بدون حل کردن مشکل اسراییل و حزب الله، هیچ توافقی با ایران ممکن نیست؛ حتی اگر مجبور شوند این مشکل قدیمی را وارد یک توافق کوتاه مدت کنند که هدف اصلی اش باز کردن تنگه هرمز و تعیین چارچوب برای پرونده هسته ای بود.

یکی از مقامات ارشد آمریکایی درباره یادداشت تفاهم 14 بندی گفت: امیدواریم این گفت وگوها بتواند زاویه جدیدی در مذاکرات مستقیم اسراییل و لبنان ایجاد کند تا وضعیت بهتری شکل بگیرد. او با لحنی محتاطانه اضافه کرد: باید منتظر بمانیم. هدف اصلی این توافق، برنامه هسته ای ایران است، اما درباره ثبات منطقه هم صحبت خواهیم کرد.

با این وجود، مارکو روبیو همچنان اصرار دارد که رابطه اسراییل و لبنان باید جداگانه بررسی شود، چون لبنان یک کشور مستقل است.

جی دی ونس و مارکو روبیو برای اینکه نشان دهند با هم اختلاف ندارند، کارهایی انجام داده اند. روبیو به صورت علنی هرگونه تضاد در روش هایشان را رد کرده است. آن ها این هفته تماس مشترکی با رییس جمهور لبنان گرفتند و او را در جریان مذاکرات آمریکا و ایران قرار دادند تا شاید بتوانند سازوکاری مشترک برای حفظ این آتش بس شکننده پیدا کنند.

در همین حین، دونالد ترامپ تهدید کرده است که اگر مذاکرات خوب پیش نرود، دوباره حملات علیه ایران را شروع می کند. اما ترامپ قبلاً هم بارها چنین تهدیدهایی کرده و به آن ها عمل نکرده است. با توجه به اینکه او می خواهد زودتر این پرونده را ببندد، بعید است این حرف ها به تنهایی برای ترساندن تهران کافی باشد. اوضاع وقتی پیچیده تر می شود که می بینیم اختلافات از موضوع هسته ای بسیار فراتر رفته است.

تمام این پیچیدگی ها باعث شده تا رسیدن به یک توافق هسته ای جدید و قوی تر از زمان اوباما، برای ترامپ بسیار سخت شود. مذاکراتی که در سال 2015 (1394 شمسی) به برجام ختم شد، سال ها طول کشید و ایران با چند قدرت جهانی (آمریکا، انگلیس، فرانسه، آلمان، روسیه، چین و اتحادیه اروپا) روبه رو بود.

ترامپ در سال 2018 (1397 شمسی) از آن توافق خارج شد تا به قول خودش توافق بهتری به دست بیاورد. اما دیپلماسی امروز ونس و روبیو در شرایط کاملاً متفاوتی پیش می رود. ایران اکنون پس از مقاومت در برابر هفته ها بمباران سنگین آمریکا و اسراییل، قوی تر شده است و واشنگتن نیز باید به تنهایی با بحران های بسیار بیشتری دست وپنج نرم کند.

درس مهم از دوران اوباما این بود که حتی مذاکره محدود درباره برنامه هسته ای ایران هم کاری بسیار سخت و خسته کننده است. درس مهم تر از تاریخ خاورمیانه نیز این است که هیچ بحرانی در این منطقه را نمی توان جدا از بقیه مشکلات حل کرد. هفته های آینده نشان خواهد داد که آیا ونس و روبیو می توانند برخلاف این مسیر تاریخی موفق شوند یا خیر.

منبع: فرارو