علی میرزامحمدی در اعتماد نوشت: تفاهم اخیر میان ایران و ایالات متحده که در برخی روایت های رسانه ای از آن با عنوان تفاهم اسلام آباد یاد می شود، قرار بود راهی برای مهار تنش های فزاینده در خلیج فارس و جلوگیری از گسترش درگیری ها در منطقه بگشاید.

با این حال، تحولات روزهای اخیر نشان می دهد این تفاهم هنوز به یک ثبات پایدار نرسیده و بیش از آنکه صلحی واقعی باشد، فعلا به چارچوبی برای مهار موقت بحران شباهت دارد. نخستین نشانه این وضعیت، ادامه برخوردهای نظامی و نااطمینانی درباره مسیر دیپلماسی است.

گزارش هایی از حملات محدود و پاسخ های متقابل در منطقه منتشر شده و همزمان برخی رسانه های بین المللی از احتمال تعویق یا لغو دور جدید مذاکرات ایران و امریکا خبر داده اند؛ مذاکراتی که قرار بود در سوییس برگزار شود. این وضعیت نشان می دهد که حتی در سطح دیپلماتیک نیز هنوز مسیر تفاهم کاملا تثبیت نشده است.

در واقع، تهران و واشنگتن می کوشند در حالی که اصل تفاهم را حفظ می کنند، از طریق فشارهای محدود نظامی و سیاسی، موقعیت خود را در میدان و میز مذاکره تقویت کنند. حاصل چنین وضعی، نه صلح است و نه جنگ؛ بلکه نوعی تنش کنترل شده است که در آن دو طرف از گسترش بحران پرهیز دارند، اما همچنان ابزار فشار را کنار نگذاشته اند.

در این میان، تنگه هرمز به مهم ترین کانون اختلاف بدل شده است. گزارش ها از شکل گیری سه مسیر مختلف برای عبور کشتی ها در این آبراه حکایت دارد؛ مسیری نزدیک عمان، مسیر سنتی میانی و مسیری در شمال که تحت کنترل ایران توصیف می شود. این آشفتگی نشان می دهد مساله حاکمیت عملی بر عبور و مرور در تنگه هنوز حل نشده است.

برای شرکت های کشتیرانی و بیمه گران نیز این ابهام، چیزی جز افزایش ریسک، هزینه و نااطمینانی نیست. اگر در مذاکرات آینده قواعد روشن و مورد توافقی برای مدیریت این گذرگاه تعیین نشود، احتمال برخوردهای بیشتر در دریا دور از انتظار نخواهد بود. در کنار این مساله، موضع اسراییل نیز یکی از عوامل مهم شکنندگی تفاهم است.

نخست وزیر اسراییل آشکارا گفته است که کشورش طرف این توافق نبوده و منافع امنیتی خود را مستقل از آن پیگیری خواهد کرد. همزمان، گزارش هایی از ادامه حملات محدود اسراییل در جنوب لبنان و حتی آماده سازی برای عملیات گسترده تر علیه زیرساخت های حزب الله منتشر شده است. این تحولات نشان می دهد تل آویو نگران آن است که تفاهم ایران و امریکا، به ویژه در پرونده لبنان، به تقویت موقعیت منطقه ای تهران بینجامد. از همین رو، اسراییل می تواند یکی از بازیگرانی باشد که با فشار سیاسی و امنیتی، در پی تغییر یا فرسایش این چارچوب برآید.

ورود پرونده لبنان به گفت وگوهای ایران و امریکا نیز به این تفاهم ابعادی فراتر از یک توافق دوجانبه داده است. برخی مقامات ایرانی گفته اند پایان جنگ در لبنان، بازگشت آوارگان و خروج اسراییل از این کشور، در زمره مفاد تفاهم قرار گرفته و حتی سازوکاری برای پیگیری اجرای آن پیش بینی شده است. با این حال، تداوم درگیری های پراکنده در جنوب لبنان نشان می دهد مسیر تحقق چنین اهدافی همچنان با موانع جدی روبه رو است. اگر چنین روندی ادامه یابد، پرونده لبنان می تواند هم به میدان همکاری و هم به محل اصطکاک تازه میان بازیگران منطقه ای تبدیل شود.

در همین حال، ورود سایر بازیگران منطقه ای و بین المللی نیز بر پیچیدگی وضعیت افزوده است. گفت وگوی اخیر ولیعهد عربستان سعودی با رییس جمهور فرانسه درباره تفاهم ایران و امریکا نشان می دهد قدرت های منطقه ای و اروپایی نیز در حال ارزیابی پیامدهای این تحول هستند. چنین تحرکاتی بیانگر آن است که سرنوشت این تفاهم تنها به اراده تهران و واشنگتن وابسته نیست و دیگر بازیگران نیز در شکل دهی به نظم احتمالی پسابحران نقش خواهند داشت.

از سوی دیگر، مساله رفع تحریم ها نیز خود به گرهی پیچیده تبدیل شده است. گزارش هایی از سردرگمی دولت ها، بانک ها و شرکت ها در مواجهه با ترکیب متغیر مجوزهای جدید و محدودیت های قدیمی حکایت دارد. اگرچه برخی طرح ها برای کاهش یا لغو بخشی از تحریم ها مطرح شده، اما پیچیدگی ساختار تحریم ها و ملاحظات سیاسی داخلی در امریکا می تواند اجرای عملی این وعده ها را با دشواری روبه رو کند.

در مجموع، آنچه امروز در منطقه دیده می شود نه شکست کامل تفاهم است و نه موفقیت قطعی آن. این تفاهم در مرحله ای حساس قرار دارد؛ مرحله ای که سرنوشت آن به نحوه مدیریت چند گره اصلی بستگی دارد: تعیین قواعد روشن در تنگه هرمز، نحوه مواجهه با پرونده لبنان و میزان توان امریکا در مدیریت اختلافات منطقه ای و پیشبرد مساله تحریم ها. اگر این گره ها در مسیر مذاکرات آینده گشوده نشوند، تفاهم موجود به تدریج فرسوده خواهد شد و منطقه بار دیگر به سوی چرخه ای از تنش های شدیدتر بازمی گردد.

در نهایت این تفاهم بیش از آنکه یک صلح پایدار باشد، فرصتی برای مهار بحران است. بقای آن نه در متن تفاهم، بلکه در میدان آزموده خواهد شد؛ جایی که هرمز، لبنان و رفتار بازیگران منطقه ای سرنوشت آن را رقم می زنند.