بر اساس منابع روایی و تاریخی شیعه، درباره مدت حیات حضرت زهرا(س) پس از رحلت پدر اقوال گوناگونی وجود دارد؛ از چهل روز تا شش ماه و حتی هشت ماه. اما در میان این اقوال، دو روایت بیش از همه مورد توجه علمای شیعه بوده است: هفتاد و پنج روز و نود و پنج روز.

با فرض رحلت پیامبر(ص) در بیست و هشتم صفر، بنا بر روایت هفتاد و پنج روز، شهادت حضرت زهرا(س) در سیزدهم تا پانزدهم جمادی الاول رخ داده و این ایام فاطمیه اول نام گرفته است. بنا بر روایت نود و پنج روز، شهادت در سوم تا پنجم جمادی الثانی بوده و این ایام فاطمیه دوم خوانده می شود.

نکته ای که غالباً مغفول می ماند این است که فاطمیه اول و دوم دو واقعه جداگانه نیستند؛ بلکه دو تاریخ پیشنهادی بر پایه دو روایت درباره یک حادثه واحدند. به همین دلیل شیعیان در هر دو بازه، یک داغ را گرامی می دارند.

چرا سه روز در هر ماه؟

علت معرفی سه روز پیاپی در هر ماه، به احتمال، به طول ماه های قمری بازمی گردد. اگر ماه های میان شهادت پیامبر(ص) و شهادت حضرت زهرا(س) همگی کامل (سی روزه) باشند، روز شهادت سیزدهم جمادی الاول یا سوم جمادی الثانی خواهد بود؛ اما اگر بعضی از آن ماه ها 29 روزه بوده باشند، تاریخ تا دو روز جلوتر می آید. از آنجا که طبق محاسبات تقویمی حداکثر سه ماه قمری 29 روزه یا چهار ماه قمری سی روزه می توانند پشت سر هم بیایند، بازه سه روزه شکل گرفته است.

اختلاف روایات؛ از مقاتل الطالبین تا کافی

علامه مجلسی به نقل از ابوالفرج اصفهانی در مقاتل الطالبین آورده است که مدت حیات حضرت زهرا(س) پس از رحلت پیامبر(ص) محل اختلاف است؛ کمترین زمان ذکرشده چهل روز و بیشترین هشت ماه.

در میان روایات، روایتی از امام باقر(ع) نقل شده که بنا بر آن شهادت حضرت صدیقه کبری(س) سه ماه پس از رحلت پیامبر(ص) بوده است. همچنین شیخ طبری امامی در دلائل الامامه با سلسله اسناد خود از امام صادق(ع) نقل می کند که آن حضرت در ماه جمادی الثانی سال یازدهم هجری از دنیا رفتند. این دو روایت مبنای نظر مشهور میان علما از جمله سید بن طاووس در اقبال بوده است.

در سوی دیگر، روایات دیگری مدت را هفتاد و پنج روز دانسته اند؛ از جمله روایت کلینی از امام صادق(ع) در کافی . این روایت مبنای نظر برخی علما، از جمله خود کلینی، قرار گرفته است.

برخی پژوهشگران احتمال داده اند ریشه این اختلاف در نبود نقطه گذاری در نسخه های کهن باشد؛ چراکه واژه های سبعین و تسعین در خط بدون نقطه تقریباً یکسان اند و تفاوتشان تنها در نقطه هاست. به این ترتیب شاید یک نقطه، تاریخ را جابه جا کرده باشد. البته این تنها یک احتمال پژوهشی است و قطعیت ندارد.

عزاداری؛ آنچه روایات می گویند

درباره تعداد روزهای عزاداری حدیث مشخصی در دست نیست؛ اما در روایات آمده است که پیروان اهل بیت(ع) در شادی آنان شاد و در اندوهشان اندوهگین اند. بنا بر روایتی از امام رضا(ع)، هرکس دوست دارد در درجات عالی بهشت با اهل بیت(ع) همراه باشد، باید در حزن ایشان محزون و در شادی شان شاد باشد. روایتی از امیرالمؤمنین(ع) نیز شیعیان را کسانی توصیف می کند که به شادی اهل بیت شادمان و به غم ایشان غمگین اند.

رهبر انقلاب نیز در پیام نوروزی سال 1392، که ایام فاطمیه در میان روزهای عید قرار گرفته بود، یادآور شدند که تکریم و احترام این ایام برای همه لازم است.

بانویی که خشمش خشم خداست

ایام فاطمیه تنها یادآوری یک واقعه تاریخی نیست؛ فرصتی است برای بازخوانی جایگاه بانویی که پیامبر اکرم(ص) درباره اش فرمود: فاطمه پاره تن من است. و نیز آمده است که خداوند با خشم فاطمه(س) به خشم می آید و با خشنودی او خشنود می شود. امام صادق(ع) او را سرور زنان جهانیان از اولین تا آخرین خوانده و تسبیح حضرت زهرا(س) نیز، به عنوان یکی از رایج ترین تعقیبات نماز، یادگار آن بانوست.

از روضه تا سیره؛ توصیه های فرهنگی

آیین های ایام فاطمیه بسته به سنت های محلی متفاوت است؛ اما برنامه های رایج عبارت اند از برگزاری مجالس روضه و عزاداری در مساجد و حسینیه ها، سخنرانی درباره زندگی و سیره حضرت زهرا(س)، مرثیه خوانی و مداحی، برنامه های فرهنگی و آموزشی برای نوجوانان، اطعام عزاداران، کمک به خانواده های نیازمند و قرائت قرآن و دعا.

بزرگداشت حضرت زهرا(س) زمانی تأثیر عمیق تری می گذارد که شناخت سیره ایشان به رفتار روزمره نیز راه پیدا کند؛ از جمله احترام به خانواده، حمایت از افراد آسیب پذیر و تلاش برای عدالت و اخلاق در جامعه. خانواده ها نیز می توانند با زبانی ساده و متناسب با سن فرزندان، درباره شخصیت حضرت زهرا(س) و مفاهیمی مانند مهربانی، مسئولیت پذیری و دفاع از حق گفت وگو کنند.

ایام فاطمیه، در نگاه شیعه، تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ فرصتی است برای شناخت تاریخ اسلام، تقویت پیوند معنوی با اهل بیت(ع) و بازاندیشی در ارزش هایی که زندگی کوتاه اما اثرگذار صدیقه طاهره(س) بر پایه آنها بنا شده بود. دو روایت، دو تاریخ، یک داغ؛ و این داغ پس از چهارده قرن هنوز تازه است.